اشتراک eshtrak

خبری سیاسی فرهنگی! مسئولیت هر مقاله بعهده نویسنده آنست!

هستۀ معامله در سوریه: آیدمیر گولر(عضو کمیته مرکزی حزب کمونیست ترکیه)، موضع آنکارا پیرامون آستانه، ادلب و خان شیخون: چپ(پرتال خبری حزب کمونیست ترکیه)، و واکنش‌ها به عملیات ادلب و اعتراض ترکیه: ایراس/تارنگاشت عدالت 

دلايل بن‌بست اردوغان نیز بسیار روشن است. تز حزب عدالت و توسعه به ایالات متحده می‌گوید که نیاز دارد ترکیه را بر جنبش کردها ترجیح بدهد و به روسیه می‌گوید نیاز دارد ترکیه را بر دمشق ترجیح بدهد، و انجام هر دو در آن واحد مضحکه کامل است. نه این و نه آن، معنی نمی‌دهد. تلاش هم‌زمان برای هر دو مهمل است. بنابراین، این تز منبع قدرت نیست. و این‌همه بازی حزب عدالت و توسعه با یک تئوری نابخردانه در منطقه فاقد اهمیت است.

هستۀ معامله در سوریه

تارنگاشت عدالت 

منبع: چپ، پرتال خبری حزب کمونیست ترکیه


نویسنده: آیدمیر گولر، عضو کمیته مرکزی حزب کمونیست ترکیه

۵ سپتامبر ۲۰۱۹

تصویر اخیر که با بسیج هفته گذشته به سوی مرز ترکیه در معرض دید قرار گرفت در واقع بسیار روشن است. باندهای جهادگر علیه حزب عدالت و توسعه و نیروهای مسلح ترکیه اعتراض کردند. رسانه‌های حزب عدالت و توسعه بیهوده سعی می‌کنند اعتراض را از مردم پنهان نگه دارند. همان‌طور که بارها در مناسبت‌های گوناگون دیده شده است، این فقط  برای جامعه‌ای که می‌خواهد فقط خودش را در آیینه ببیند و فقط می‌تواند خود را به مثابه وصله طیب تعریف کند، معنی می‌دهد.

این معترضین نیروهایی هستند که حزب عدالت و توسعه گرد آورده است. ما نمی‌دانیم چه تعداد از آن‌ها سوری هستند.

ما گمان میکنيم که بخش بزرگی از آن‌ها به تدریج با کمک دولت‌های امپریالیستی گوناگون به منطقه فرستاده شدند و پش از ورود به مزدوران حزب عدالت و توسعه مبدل شدند

ما گمان میکنيم که بخش بزرگی از آن‌ها به تدریج با کمک دولت‌های امپریالیستی گوناگون به منطقه فرستاده شدند و پش از ورود به مزدوران حزب عدالت و توسعه مبدل شدند.

آن‌ها به جناح‌های گوناگون تقسیم شده اند. این جناح‌ها برای این‌که هستی ایدئولوژیک خود را حفظ کنند نیاز دارند بر برخی تفاسیر گوناگون مذهبی تکیه نمایند. اما، شخص نباید فریب بخورد. این ایدئولوژی تماماً پوچ است. سرچشمه حقیقی آن‌ها زیر گروه‌های مسلط گوناگونی که بر منطقه چنگ انداخته اند، پنهان است. خود تفرقه در میان این‌ها یک بازار را تشکیل می‌دهد. آن‌ها به چندین دینامیسم مانند ظرفیت عرضه کردن خود در بازار و فروش غارت خود دست یافته اند. در رقابت حداکثری، آن‌ها قیمت خود را بالا می‌برند!

و اکنون، آن‌ها علیه حامی خود-علیه حزب عدالت و توسعه- اعتراض می‌کنند.

دلايل بن‌بست اردوغان نیز بسیار روشن است. تز حزب عدالت و توسعه به ایالات متحده می‌گوید که نیاز دارد ترکیه را بر جنبش کردها ترجیح بدهد و به روسیه می‌گوید نیاز دارد ترکیه را بر دمشق ترجیح بدهد، و انجام هر دو در آن واحد مضحکه کامل است. نه این و نه آن، معنی نمی‌دهد. تلاش هم‌زمان برای هر دو مهمل است.

بنابراین، این تز منبع قدرت نیست. و این‌همه بازی حزب عدالت و توسعه با یک تئوری نابخردانه در منطقه فاقد اهمیت است.

منبع قدرت حزب عدالت و توسعه مرعوب کردن است. طبق یک نظریه تاریخی صحیح، موقعیت جغرافیایی ما یک مرکز استراتژیک باستانی مهم است و حزب عدالت و توسعه یک نمونه از استفاده بوالهوسانه و سوداگرانه از این اهمیت استراتژیک است. و تماماً با تهدید ایالات متحده با نزیک‌تر شدن به روسیه و بالعکس صورت می‌گیرد

منبع قدرت حزب عدالت و توسعه مرعوب کردن است. طبق یک نظریه تاریخی صحیح، موقعیت جغرافیایی ما یک مرکز استراتژیک باستانی مهم است و حزب عدالت و توسعه یک نمونه از استفاده بوالهوسانه و سوداگرانه از این اهمیت استراتژیک است. و تماماً با تهدید ایالات متحده با نزیک‌تر شدن به روسیه و بالعکس صورت می‌گیرد …

در مواردی نشان داده شده که این سیاست برای بحران یا حداقل به مثابه آخرین چاره مناسب است اما نمی‌تواند یک استراتژی باشد. یک دولت شایسته و نهادینه دارای چشم‌انداز تاریخی می‌داند که با زورگویی و یک هدف بی‌ربط نمی‌تواند به حیات ادامه دهد. سیاست‌های حزب عدالت و توسعه برای خاورمیانه مستقیماً از سقوط جمهوری ترکیه ناشی می‌شوند. اکنون هیچ خروجی وجود ندارد. حزب عدالت و توسعه هستی به بن‌بست خورده خویش را به بحران در سراسر جهان مدیون است.

دولت‌های شایسته دارای چشم‌انداز، ابزار بی‌اعتبار شده خود را کنار می‌گذارند. از ترکیه نیز انتظار می‌رفت جهاد سوریه را کنار بگذارد. اما، به مثابه بخشی از سیاست‌های در حال ریزش، چیزی که یک ابزار نامیده می‌شد عمیقاً با خود دولت درآمیخته است.

به احتمال قوی، باندهای معترض عمیقاً در حکومت حزب عدالت و توسعه وجود دارند و در همه جوانب امنیتی، اطلاعاتی، مالی، محلی، روابط سرمایه و دیپلماسی آن رسوخ کرده اند

به احتمال قوی، باندهای معترض عمیقاً در حکومت حزب عدالت و توسعه وجود دارند و در همه جوانب امنیتی، اطلاعاتی، مالی، محلی، روابط سرمایه و دیپلماسی آن رسوخ کرده اند. در نتیجه، تصفیه کردن آن‌ها غیرممکن است.

ترکیه حزب عدالت و توسعه نمی‌تواند از جهادگرایان بی‌اعتبارخلاص شود. درست همان‌طور که نتوانست گروه فتح‌الله را تصفیه کند.

چیزی که ماه اوت باقی گذاشت مهمل بودن مژده‌های پیروزی جدید اردوغان بود. به علاوه، چیزی که به جا مانده یک نیروی مسلح بین‌المللی آموزش ديده، پراکنده و نتیجتاً غیرقابل کنترل است که ظاهراً حزب توسعه و عدالت قادر نیست آن‌را مرخص کند. باندهایی که برای مرعوب کردن این یا آن به کار گرفته خواهند شد و در عین حال به مثابه ابزاری که کاملاً در خدمت امپریالیسم است افشاء خواهند شد. جزیی از سقوط کامل …

این تصویر، هرج‌ومرج حل‌نشدنی است.

اگر ما در یک نقطه حل‌نشدنی قرار داریم، تنها راه‌حل به زمین کوبیدن آن و تشکیل یک نقطه نوین است.  انقلاب در ترکیه رویای انقلابیون نیست، بلکه به تنها خروجی برای ترکیه مبدل شده است

اگر ما در یک نقطه حل‌نشدنی قرار داریم، تنها راه‌حل به زمین کوبیدن آن و تشکیل یک نقطه نوین است. انقلاب در ترکیه رویای انقلابیون نیست، بلکه به تنها خروجی برای ترکیه مبدل شده است.

http://news.sol.org.tr/deal-syria-nutshell-176168

http://www.edalat.org/sys/content/view/13094/38/

***

ارتش سوریه به تازگی وارد خان شیخون یکی از بزرگ‌ترین شهرها در ادلب در شمال غرب کشور شد، و به نخستین پیروزی مشخص خود از مارس ۲۰۱۵ در این استان دست یافت. پیشرفت صورت گرفته علیه گروه‌های مرتبط با واحد عملیاتی «فتح‌المبین» تحت سلطه هیأت نمایندگی «هيئة تحرير الشام» در خان شیخون و مناطق مسکونی اطراف آن در جنوب ادلب، نتیجه مسؤولیتی است که در توافق آستانه که با رضایت تهران و دمشق به امضاء رسید به آنکارا داده شده است.

موضع آنکارا پیرامون آستانه، ادلب و خان شیخون

تارنگاشت عدالت 

منبع: چپ، پرتال خبری حزب کمونيست ترکيه
۲۴ اوت ۲۰۱۹

موضع آنکارا پیرامون آستانه، ادلب و خان شیخون

جایی که اراده نیست، راهی نیست

ارتش سوریه به تازگی وارد خان شیخون یکی از بزرگ‌ترین شهرها در ادلب در شمال غرب کشور شد، و به نخستین پیروزی مشخص خود از مارس ۲۰۱۵ در این استان دست یافت.

خان شیخون منطقه‌ای بود که در آن تحریکات پیرامون سلاح‌های شیمیایی در آوریل ۲۰۱۷ رخ داد. آن حادثه به حمله ایالات متحده به پایگاه هوایی-نظامی شعیرات در حومه حمص با موشک‌های تاماهاک انجامید. همان‌طور که انتظار می‌رفت هم ایالات متحده و هم انگلیس تهدید کردند در صورت استفاده از سلاح‌های شیمیایی در سوریه مداخله خواهند کرد

خان شیخون منطقه‌ای بود که در آن تحریکات پیرامون سلاح‌های شیمیایی در آوریل ۲۰۱۷ رخ داد. آن حادثه به حمله ایالات متحده به پایگاه هوایی-نظامی شعیرات در حومه حمص با موشک‌های تاماهاک انجامید. همان‌طور که انتظار می‌رفت هم ایالات متحده و هم انگلیس تهدید کردند در صورت استفاده از سلاح‌های شیمیایی در سوریه مداخله خواهند کرد.

پیشرفت صورت گرفته علیه گروه‌های مرتبط با واحد عملیاتی «فتح‌المبین» تحت سلطه هیأت نمایندگی «هيئة تحرير الشام» در خان شیخون و مناطق مسکونی اطراف آن در جنوب ادلب، نتیجه مسؤولیتی است که در توافق آستانه که با رضایت تهران و دمشق به امضاء رسید به آنکارا داده شده است. این یک تحول مهم در جهت گشودن شاهراه ام-۵ بود که یکی از نقاط حیاتی سوریه به شمار می‌آید.

آیا عملیات ارتش «نقض آتش‌بس» است؟
با توجه به این‌که منطقه به وسیله جناح‌های القاعده مرتبط با «هيئت تحریر شام» و تحت رهبری «جبهه النصره» کنترل می‌شود،  عملیات انجام شده از آغاز اوت در جنوب ادلب را نمی‌توان «نقض آتش‌بس» دانست.

از سوی دیگر، طبق توافق آستانه، یکی از تعهدات اصلی ترکیه تصریح کرده است که «میانه‌روها» از گروه‌های جهادی جدا شوند. اما، همان‌طور که درگیری داخلی بین «هيئة تحرير الشام» و گروه‌های تحت حمایت آنکارا- «احرار شام» و «صقور شام»- در ژانویه امسال ثابت نمود، این از نظر فنی عملی نبود.

به علاوه، مشاهده شد که ترکیه هیچ حرکتی در جهت عمل به تعهد خود نکرد.

«هيئة تحرير الشام» چگونه کنترل ادلب را به دست گرفت؟
اینجا، ما دقیق‌تر می‌بینیم چگونه «هيئة تحرير الشام» گام‌بهگام ادلب، مناطق روستایی جنوب حلب، خط مرزی، و شمال حما را تصرف کرد. پیش از ژانویه، طی سه ماه آخر سال ۲۰۱۸، «هيئة تحرير الشام» با تصرف «دارة عزه» در غرب حلب، با متلاشی کردن گروه «نورالدین ذن» که تحت حمایت ترکیه بود، خط ارتباطی بین منطقه عفرین و ادلب را گرفت. این نخستین پیروزی مهم «هيئة تحرير الشام» بود.

آنکارا درباره این درگیری‌ها هیچ اظهار‌نظری نکرده است. گرچه از مارس ۲۰۱۵ برخی درگیری‌های داخلی وجود داشته است، رویدادهای امسال معنی دیگری داشت؛

دست‌آوردهای «هيئة تحرير الشام» به مثابه بخشی از تلاش‌ها برای تقویت کنترل ادلب بر شاهرگ‌های ارتباطی اصلی و مبدل ساختن خود به یک «طرف حتمی گفت‌وگو» بود

دست‌آوردهای «هيئة تحرير الشام» به مثابه بخشی از تلاش‌ها برای تقویت کنترل ادلب بر شاهرگ‌های ارتباطی اصلی و مبدل ساختن خود به یک «طرف حتمی گفت‌وگو» بود.

انتظار می‌رفت که حرکت بعدی «هيئة تحرير الشام» حمله به اریجا و جاده ام-۵ (حلب-دمشق) در جنوب ادلب و جاده ام-۴ (لاذقیقه-دمشق) و معره نعمان باشد. اما گروه «ارتش آزاد سوریه» مورد حمایت ترکیه یک سازمان فراگیر به نام «جبهه رهایی ملی» در ادلب تأسیس کرد و «جبهه» معره نعمان و جبل الزاویه را به «هيئة تحرير الشام» تسلیم کرد.

درگیری‌های مورد بحث زمانی پایان یافت که در پی یک توافق، حزانو که به مثابه یک نقطه تقاطع بین ادلب و گذرگاه ‌مرزی سیلوگوزو عمل می‌کرد، تحت کنترل دولت آزاد وابسته به «هيئة تحرير الشام» قرار گرفت.

جریان تسلحیات و کمک از ترکیه به گروه‌های «میانه‌رو» به «هيئة تحرير الشام» کمک کرد بر اطمه، اتارب و تقریباً تمام خطوط مرزی مسلط شود

جریان تسلحیات و کمک از ترکیه به گروه‌های «میانه‌رو» به «هيئة تحرير الشام» کمک کرد بر اطمه، اتارب و تقریباً تمام خطوط مرزی مسلط شود.

تنها گروهی که در نتیجه تصرف تقریباً همه ادلب به وسیله «هيئة تحرير الشام» متلاشی شد نورالدین زنکی بود. گروه‌های «فیلاک شام» در شرق چیسول ایزی و بزرگ‌راه ام‌-۵ فعالند. این گروه‌ها «میانه‌رو» تلقی می‌شوند و در حال حاضر با «هيئة تحرير الشام» در یک جبهه هستند. هم‌چنین دیده شده است که در درگیری‌هایی که طی سه ماه گذشته در شمال حما و جنوب ادلب رخ داد معارضین از عفرین به کمک «هيئة تحرير الشام» شتافتند.

چرا نقطه دیده‌بانی شمار ۹ تخلیه نشد؟
در روز ۱۹ اوت وزارت دفاع ملی ترکیه اعلام کرد که یک حمله هوایی علیه کاروان وزارت دفاع ملی که به نقطه دیده‌بانی نهم منتقل می‌شد، صورت گرفت و این‌که در این حمله سه غیرنظامی کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند. یک اشتباه منطقی در اعلامیه وجود داشت، غیرنظامیان در یک کاروان نظامی چه می‌کردند؟ زیاد طول نکشید تا معلوم شود که کشته شدگان و زخمی‌ها معارضین «فیلاک شام» وابسته به اخوان‌المسلمین بودند.

علاوه بر این، وب‌سایت روسی avia-pro.net نوشت که سو-۳۵های نیروی هوایی روسیه در حالی که درگیری‌های در خان شیخون ادامه داشت مانع اف-۱۶ یا ترکیه شدند. اخبار در آن سایت گفتند: «در پی تهدید از جانب ترکیه، سو-۳۵ها نیروی هوایی سوریه را اسکورت کردند و از آن‌ها حمایت نمودند.» سایت بر اساس ادعاهای تأیید نشده گزارش داد که هواپیماهای ترکیه حدود ۴۰-۳۰ کیلومتر وارد حریم هوایی سوریه شدند.

ارتش سوریه طی ۲۰ روز به یک عملیات دوسویه دست زد: یکی بر فراز آبادی‌های الهُبیط در غرب شهر و دیگری بر فراز سُکیک در شرق. در چند روز گذشته، نیروهای ارتش وارد خان شیخون شدند و نیروها در سُکیک کنترل باقی نقاط را در آنجا به دست گرفتند و نقطه دیده‌بانی شماره ۹ نیروی دفاع ملی ترکیه کاملاً در محاصره قرار گرفت.

ریام دالاتی خبرنگار سوری بی‌بی‌سی گفت که ارتش سوریه سعی می‌کند به وسیله رادیو با گفتن «شما در اینجا تحت محاصره نیستید، شما می‌توانید بمانید» با سربازان ترکیه ارتباط برقرار نماید. دالاتی بعداً گزارش داد که منبع ارتش ترکیه هر گونه تماس برای تخلیه را انکار کرد.

بستن سریع بزرگراه ام-۵ به وسیله ارتش سوریه بر سر راه بخش بزرگی از معارضین که می‌خواستند از بخش‌های شمالی حما فرار کنند، مانع ایجاد نمود. پافشاری بر عدم تخلیه نقطه دیده‌بانی شماره ۹ را فقط با این فاکت توضیح داد که در اینجا از سربازان به مثابه سپر برای معارضین جهادی استفاده شد.

از سوی دیگر، بنا به گزارش سایت‌های نزدیک به این گروه‌ها، با بسته شدن بزرگراه ام-۵، وزارت دفاع ملی ترکیه در حال ساختن یک نقطه دیده‌بانی جدید، در ۱۳ کیلومتری شمال خان شیخون است.

«هيئة تحرير الشام» نقاط دیده‌بانی را چگونه می‌بینید؟
شیوه نگرش «هیئت تحریر شام» به نقاط دیده‌بانی را می‌توان در نظرات فواز هلال رهبر «دولت رهایی»، تشکیلات غیرنظامی وابسته به «هيئة تحرير الشام» در ادلب دید. خبرگزاری رویترز در ۲۷ مه ۲۰۱۹ گزارشی را با امضای خلیل اشاوی منتشر کرد.

با وجود این‌که «هيئة تحرير الشام» از طرف ایالات متحده، انگلستان، ترکیه و بسیاری از کشورهای دیگر در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار دارد، [در گزارش رویترز] به فواز هلال به عنوان «رییس دولت ادلب» و «مقام بلندپایه اپوزیسیون» اشاره شد

با وجود این‌که «هيئة تحرير الشام» از طرف ایالات متحده، انگلستان، ترکیه و بسیاری از کشورهای دیگر در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار دارد، [در گزارش رویترز] به فواز هلال به عنوان «رییس دولت ادلب» و «مقام بلندپایه اپوزیسیون» اشاره شد.

هلال با اشاره به عملیات و حملات ارتش سوریه در ماه مه در شمال حما در منطقه ادلب سوریه، مطمئن است که سوری‌های از عفرین- منظور اپوزیسیون مسلح گرد‌آمده زیر نام «ارتش آزاد سوریه» است- این حملات را دفع خواهند کرد.

هلال اظهار امیدواری کرد که ترکیه نقاط دیده‌بانی ایجاد شده در حنوب ادلب را حفط خواهد کرد و مانع حملات هواپیماهای روسی و سوری خواهد شد. امروز کار نقطه دیده‌بانی شماره ۹ دقیقاً همین است. هلال افزود: «اما این نقاط حتا نمی‌توانند از خود حفاظت نمایند. آنکارا باید نقش خود و انتظاراتش را از این نقاط روشن کند…»

بعد چه خواهد شد؟
تعهد دیگری که ترکیه در چهارچوب توافق آستانه پذیرفت اما انجام نداد متوقف ساختن حملات به پایگاه هوایی حمیم در حلب، در نزدیکی شهر حما و بخش‌هایی از لاذقیه بود. پیروزی‌ها در شمال حما به ویژه برای متوقف کردن این حملات اهمیت دارند.

اما، انتظار می‌رود ارتش سوریه در آینده بر مناطق روستایی شمال ادلب تمرکز نماید. حرکت یک کاروان وزارت دفاع ملی ترکیه از معره نعمان در جنوب ادلب به سوی پایگاه هوایی سراکیب در شمال روستای تل توخان بر این پیش‌بینی گواهی می‌دهد.

هدف از پیشروی در شمال ادلب فقط این است که در بزرگراه‌های ام-۴ و ام-۵ یک مرز ملموس بین ارتش سوریه و معارضین «هيئة تحرير الشام» بکشد. در واقع، کیریل سمیونوف رییس «مرکز مطالعات اسلامی مؤسسه توسعه نوین روسیه» به اسپوتنیک ترکیه گفت که منطقه بین ادلب و بزرگراه‌های ام-۴ و ام-۵ و مرز با ترکیه باید به یک وضعیت جدید مبدل شود. سمیونوف گفت: «این منطقه باید خط قرمز اسد و نیروهای امنیتی او بشود.»

http://news.sol.org.tr/ankaras-position-astana-idlib-and-khan-sheikhoun-where-there-no-will-there-no-way-176142

http://www.edalat.org/sys/content/view/13093/38/

***

عملیات خان شیخون موردی بود که در آن منافع روسیه، ایران و دولت سوریه با یکدیگر یکسان بود. هر سه خواهان کنترل دولت مرکزی سوریه بر حوزه تشنج زدایی ادلب هستند. برای روسیه این امر از چند لحاظ اهمیت دارد. امر شماره یک نیل به اهداف آن از مداخله در سوریه است. این امر همچنین امکان ترکیه برای انجام عملیات خود در خاک سوریه و تلاش آن برای تصرف بخشی از خاک کشور و تقویت نفوذ خود را عقیم می‌گذارد. در نهایت مسئله از نقطه نظر مبارزه روسیه با بقایای واحدهای تروریست تشکیل شده از اتباع خود آن و دیگر کشورهای جامعه مشترک‌المنافع پیشرفت خواهد داشت. همچنین جای تردید ندارد که تقویت دولت مرکزی سوریه و کنترل اراضی بیشتر کشور به معنی وارد شدن فشار بر آمریکا خواهد بود…

واکنش‌ها به عملیات ادلب و اعتراض ترکیه

ایراس
بخش رسانه‌ای سفارت جمهوری اسلامی ایران مسکو
تاریخ انتشار : دوشنبه ۱۱ شهریور ۱۳۹۸

واکنش‌های مقامات و صاحبنظران روسیه به عملیات ادلب و اعتراض ترکیه
عملیات ارتش سوریه در حوزه تشنج زدایی ادلب با حمایت نیروهای هوافضایی روسیه به تصرف خان شیخون و در محاصره قرار گرفتن یک پاسگاه ترکیه منتهی شد.تلاش ترکیه برای تهدید لفظی و نظامی و منصرف کردن روسیه از حمایت از عملیات ثمر نداد. روسیه اعلام می‌کند ترکیه می‌بایست نیروهای اپوزیسیون را از تروریست‌ها جدا می‌کرد ولی بجای این امروز ۹۰ درصد این حوزه تشنج زدایی تحت کنترل واحدهای تروریست می‌باشد. در این شرایط و با توجه به حملات واحدهای مستقر در این حوزه به پایگاه روسیه در حمیمیم، برای سرکوب تروریست‌ها اقدام شد و این نوع اقدام در آینده هم ادامه خواهد یافت. رئیس‌جمهور ترکیه در مکالمه تلفنی با همتای روسش عملیات خان شیخون را نقض توافق با روسیه نامید. ولی سخنگوی رئیس‌جمهور روسیه بطور مستقیم این ادعاها را مردود و حمله به تروریست‌ها را موجه دانسته و گفت این شیوه عمل در آینده ادامه داده می‌شود. اینک اردوغان در تلاش برای حفظ بقیه حوزه خان شیخون روانه مسکوم می‌شود تا با پوتین صحبت کند. ولی بنظر می‌رسد پس از ریخته شدن خون نظامیان ترک توسط ارتش سوریه و ناتوانی آنکارا از دادن پاسخ، صحبت در مسکو ثمری نباید بدهد.

مقدمه
جای تردید ندارد: روسیه از آغاز با پیشروی ارتش سوریه به سوی ادلب مخالفت نداشت، و تنها مانع سر راه عملیات توافقات حاصله با ترکیه بود. ترکیه بلافاصله پس از اجلاس سوچی در سپتامبر ۲۰۱۸ نشان داد قصد رعایت توافقات حاصله را ندارد. تعهد جدا کردن نیروهای اپوزیسیون از گروه‌های تروریست که ترکیه متقبل شده بود تاکنون نه تنها اجرا نشده، بلکه در واقع تمام این حوزه که ترکیه مسئول آن است تحت کنترل گروه‌هایی قرار گرفته که روسیه آنها را تروریست تلقی می‌کند.

روسیه به کرات از طرق دیپلماتیک و از طریق رسانه‌ها این واقعیت را به آنکارا بیان کرده و ترکیه هر بار قول داده اقدام ‌کند. ولی بجای اقدام اساساً علیه حمله نیروهای دولتی سوریه به ادلب هشدار داده، که به گفته ترکیه باعث بروز فاجعه و روانه شدن ۳ میلیون غیرنظامی ساکن ادلب به خاک آن می‌شود. مسکو مدت طولانی دندان روی جگر گذاشته، و نه تنها خودش علیه شبه‌نظامیان مستقر در ادلب اقدام نکرده، بلکه دمشق (و از قرار ایران) را هم متقاعد کرده بود از اقدام علیه گروه‌های سنگر گرفته در این ناحیه طفره بروند. هرچند مسکو به کرات به این اشاره کرده که پایگاه نیروهای هوافضایی آن در حمیمیم بطور منظم از طرف شبه‌نظامیان سنگر گرفته در ادلب مورد حمله قرار می‌گیرد.

بنظر می‌رسد در نهایت طاقت مسکو تاق شد، یا دمشق و تهران توانستند آن را به ضرورت آغاز حمله به مواضع شبه‌نظامیان در خان شیخون متقاعد کنند. عملیاتی که با تصرف این شهر مهم به پایان رسید.

حمایت علنی مسکو از عملیات خان شیخون
طی مذاکرات نورسلطان (آستانه سابق) در ۲ اوت، طرفین در مورد آتش بس به توافق رسیدند. فرماندهی ارتش سوریه اعلام نمود درصورتی که ترکیه تعهدات خود را رعایت کند آتش بس خواهد شد. سه روز بعد، ۵ اوت، در رابطه با عدم رعایت آتش بس از طرف اراذل،عملیات ارتش سوریه از سر گرفته شد.

دنبال آن، عملیات فعال نیروهای دولتی سوریه و گروه‌های همراه متشکل از واحدهای شیعه و مستشاران ایرانی در جهت ادلب آغاز و آنها توانستند در عمق ادلب پیشروی کنند. هرچند این پیشروی امر ساده‌ای نبود. طی چند ماه اخیر ارتش سوریه چند صد کشته داد. ولی تعداد مقتولین از طرف مقابل خیلی بیشتر بود. پیشرفت واقعی وقتی میسر شد که روسیه به بمباران فعال شمال حما و جنوب ادلب پرداخت. در نتیجه بسیاری از اهداف و دهها یا حتی صدها شبه‌نظامی از بین برده شدند. فرماندهان گروه‌های تروریست هم بین مقتولین بودند. این امور موضع دشمنان دمشق را متزلزل کرد.

حملات با پشتیبانی دیپلماتیک روسیه همراه بود. ۱۹  اوت وزارت دفاع ترکیه از کشته شدن ۳ غیرنظامی و ۱۲ مجروح در جریان حمله به ستون نظامی ترکیه در ادلب اطلاع داد. وزارت امور خارجه سوریه اعلام کرده بود زرهپوشهای ترکیه از مرز سوریه عبور و در جهت خان شیخون به حرکت درآمده‌اند. به گزارش ترکیه، نیروی هوایی سوریه به این ستون ضربه زد.

به دنبال این وقایع سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، ۲۰ اوت اعلام نمود مسکو به آنکارا اطلاع داده که شبیخون‌های تروریست‌ها در حوالی حوزه تشنج زدایی ادلب بشدت سرکوب می‌شود.

وی هشدار داد «نظامیان ما در حوزه تشنج زدایی ادلب حضور دارند. تشکیل این حوزه، تعهد همکاران ترک برای تأمین جدایی اپوزیسیون مسلح آماده شرکت در مذاکره و گروه‌های تروریستی را در بر داشت.

وی خاطر نشان می‌کند: طی مدت سپری شده اراضی تحت کنترل شبه‌نظامیان گروهک هیئت تحریر شام بطور محسوس گسترش یافته است. وی افزود طی تمام سالجاری اقدامات تحریک آمیز این گروهک قطع نشده بود[1].

در همان روز ۲۰ اوت ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه، قبل از آغاز مذاکره با امانوئل ماکرون رئیس جمهور فرانسه، اعلام نمود مسکو از تهاجم دمشق در جهت ادلب حمایت می‌کند. پوتین گفت: «ما از مساعی ارتش سوریه در جهت انجام عملیات محدود به منظور خنثی کردن خطر تروریستی حمایت می‌کنیم. هرگز از این حرف زده نشده بود که تروریست‌ها می‌توانند در حوزه تشنج زدایی ادلب متمرکز شده و احساس آسایش کنند». پوتین گفت تا ۹۰ درصد اراضی این حوزه تحت کنترل تروریست‌ها قرار داشته و نظامیان روس انتقال شبه‌نظامیان از این حوزه به مناطق مختلف جهان را ردیابی کرده‌اند[2].

البته صاحبنظران و رسانه‌های روسیه خیلی بی پرواتر در این مورد اظهار نظر می‌کردند.

ولادیمیر موخین (Vladimir Mukhin) مفسر روزنامه نزاویسیمایا گازتا در مقاله‌ای تحت عنوان «ترکیه هم اکنون در ادلب با روسیه می‌جنگد» در خصوص سخنان رئیس‌جمهور روسیه نوشت[3]:

روابط روسیه و ترکیه در رابطه با عملیات دمشق و مسکو در ادلب رو به وخامت رفته است. روسیه قبلاً به نقش منفی ترکیه در امور منطقه اشاره نمی‌کرد ولی حالا رئیس‌جمهور روسیه از این حرف می‌زند که تروریست‌ها امروز تا ۹۰% از اراضی حوزه تشنج زدایی ادلب را کنترل می‌کنند. وی این سخنان را پس از ضربه هوایی به کاروان نظامی ترکیه بیان کرد که بنظر رسانه‌های سوریه مشغول رساندن اسلحه و مهمات به شبه‌نظامیان محاصره شده در شهر خان شیخون بود. ترکیه در پاسخ جنگنده‌های خود را به خان شیخون فرستاد. مسکو و دمشق هم دست روی دست نگذاشتند و از جمله مسکو جنگنده‌های «سوخوی ۳۵» را به هوا بلند کرد که جنگنده‌های ترک را از حریم سوریه بیرون راندند.

یوری نتکاچف (Yuri Netkachev) صاحبنظر نظامی روس گفت می‌شود حتی انتظار درگیری مستقیم ترکیه با سوریه را داشت و هم اکنون نظامیان روس به این رویارویی کشیده شده‌اند. روسیه چند سال برای حل مسئله از راه دیپلوماسی تلاش کرده ولی این اقدامات ثمر نداده است. مسکو خواهان رویارویی با ترکیه نیست و به همین دلیل ضمن جنگ با نیروهای ترک گرا، روسیه اقدام تجاوز گر ترکیه را بظاهر مشاهده نمی‌کند.

سمیون باگداساروف (Semyon Bagdasarov) مدیر مرکز مطالعه کشورهای خاورمیانه و آسیای مرکزی بنوبه خود در خصوص سخنان لاوروف در مورد ضربات وارده به ادلب اظهار نظر کرده و گفت خیلی وقت پیش باید برای سرکوب شبه‌نظامیان مستقر در ادلب اقدام می‌شد. وی خاطر نشان می‌کند ترکها مشغول انجام عملیات رزمی در خاک کشور بیگانه هستند و از عهده مأموریت تشکیل حوزه تشنج زدایی برنیامدند. بگذار به کشور خودشان بروند. بنظر وی روسیه می‌تواند به ناله و شیون ترکها توجه نکند. ترکها از درگیری با روسیه طفره می‌روند و ترکیه کشوری است که سامانه ضدهوایی اس۴۰۰ را همراه با فنآوری‌های مربوطه از مسکو دریافت کرده است[4].

آلکسی لئونکوف (Aleksey Leonkov) صاحبنظر نظامی روس بنوبه خود به پایگاه اطلاع رسانی svpressa.ru گفت ناتوانی ترکیه از کنترل اپوزیسیون مسلح و تروریست‌ها علت اصلی آغاز عملیات است. یعنی آنکارا تعهدات خود را رعایت نکرده و لذا موافقتنامه سوچی به شکل اولیه آن نمی‌تواند اجرا شود[5].

طبق توافق سوچی (در سال ۲۰۱۸) پوتین و اردوغان درگیری در شمال غرب می‌بایست منجمد و پیرامون حوزه تشنج زدایی خارج از کنترل دمشق نوار غیرنظامی ایجاد می‌شد. حالا که اینطور نشد پس تنها راه حل نظامی باقی مانده بود.

بنظر لئونکوف، مسئله ادلب امروز برای ترکیه چندان مهم نیست. اردوغان از همکاری با روسیه خیلی بهره‌مند شده است. برای مثال، سامانه ضدهوایی اس۴۰۰ به اردوغان اجازه می‌دهد بسیاری از اراضی مورد بحث را تحت پوشش قرار داده و استخراج گاز در حوالی قبرس شمالی را بدون هراس از حمله احتمالی قبرس، یونان یا هر کس دیگر آغاز کند. مسکو علاوه بر این از شرکت ترکیه در پروژه‌های اقتصادی گروه بریکس حمایت می‌کند که برای اقتصاد متزلزل ترکیه فوایدی در بر دارد. اما خط لوله گاز جریان ترکی و نیروگاه هسته‌ای «آق قویو» «گل سر سبد» هستند.

خبرنگار svpressa.ru بر این باور است که کرملین توانسته با آنکارا به توافق برسد. نیروهای اسد ضمن پیشروی به پاسگاه ارتش ترکیه نزدیک نشدند. ترکها هم در نبرد شرکت نکردند هرچند رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه قبلاً تهدید کرده بود درصورت حمله به ادلب به «رژیم» ضربه خواهد زد. بسینه شعبان مشاور رئیس‌جمهور اسد به شبکه المیادین لبنان گفته بود ارتش سوریه می‌تواند پاسگاه‌های ترکیه را از میان بردارد زیرا تروریست‌ها از این طریق اسلحه دریافت می‌کنند.

در نهایت ۲۲ اوت ارتش سوریه توانست شهر خان شیخون را تصرف کند.

دیدگاه مربوط به نقض توافقات از طرف ترکیه از قرار استدلال اصلی روسیه برای شرکت در این عملیات است. بوریس دولگوف (Boris Dolgov) کارمند علمی ارشد مرکز مطالعات عربی و اسلامی انستیتوی شرق شناسی به خبرگزاری ریا نووستی گفت: «ترکیه تعهدات متقبل شده در سوچی را رعایت نکرده و نمی‌کند. ترکیه می‌خواهد منافع خود را پیش ببرد. و منافع ترکیه عبارت است از حفظ واحدهای مسلح اسلامیست که بنظر آن معتدل هستند»[6].

وقایع پس از تصرف خان شیخون
روزنامه ودمستی به نقل از منبع نزدیک به وزارت دفاع روسیه تصرف شهر خان شیخون توسط نیروهای سوری را تأیید کرد. نیروهای سوری به نیروهای در حال پیشروی از شرق رسیده و به این ترتیب حلقه محاصره پیرامون شبه‌نظامیان در این ناحیه بسته شد. پاسگاه نیروهای ترک هم درون حلقه قرار گرفت. منبع گفت عملیات کاملاً موجه بود و تصرف خان شیخون به معنی آغاز عملیات سرکوب گروه جنوبی افراط گرایان است. منبع نزدیک به وزارت دفاع روسیه به نشریه گفت ترکیه که باید از حملات شبه‌نظامیان جلوگیری می‌کرد «در این مورد هیچ فعالیتی نمی‌کند». ترکها بنوبه خود از حمله نیروی هوایی سوریه به ستون نظامی خود به عنوان امر مغایر با توافقات روسیه و ترکیه در مورد سوریه می‌نامند. پس از این حادثه رؤسای ستاد کل دو کشور وارد مذاکره شدند ولی نتایج آنها افشا نشده است.

نماینده رئیس‌جمهور ترکیه اعلام نمود بزودی اردوغان با پوتین تلفنی در مورد اقدام طرفین در ادلب صحبت می‌کند.

سخنگوی رئیس‌جمهور روسیه از تصرف خان شیخون استقبال کرد. وی اعلام نمود: «مبارزه با گروه‌های تروریستی در همه حوزه‌ها ادامه داده می‌شود. مخصوصاً با تروریست‌هایی که حمله به نیروهای سوری و پایگاه روسیه در حمیمیم را ادامه می‌دادند». پسکوف مکالمه تلفنی پوتین و اردوغان در آینده نزدیک در رابطه با اوضاع سوریه را ممکن نامید[7].

اردوغان ضمناً طی مکالمه تلفنی با پوتین در ۲۳ اوت گفت نبردهای ادلب امنیت ترکیه را تهدید می‌کند. به گفته وی، عملیات نیروهای سوری در ادلب توافق مربوط به تشنج زدایی در منطقه را نقض می‌کند. بخش مطبوعات کرملین در این خصوص از دیدگاه دیگری اظهار نظر کرده و اعلام نمود رؤسای جمهور دو کشور در مورد فعال سازی مساعی متوجه از بین بردن خطر تروریستی از طرف ادلب به توافق رسیده‌اند[8].

ترکیه به مکالمه تلفنی اردوغان با پوتین اکتفا نکرده و به تقویت پاسگاه‌های خود در ادلب پرداخت. برای این منظور نیروهای زرهی، نظامی و محموله‌های حاوی مهمات به شمال غرب سوریه اعزام شده‌اند[9].

آلکساندر شومیلین (Aleksandr Shumilin) رئیس مرکز درگیری‌های خاورمیانه در انستیتوی ایالات متحده و کانادا عملیات خان شیخون را بزرگترین درگیری نیروهای مسلح بشار اسد با ترکیه ارزیابی کرد. وی خاطر نشان می‌کند برای همه روشن است که هدف واقعی اردوغان جلوگیری از فاجعه و روانه شدن آوارگان به ترکیه نیست. هدف اصلی اردوغان کنترل منطقه برای جلوگیری از راه یافتن کردها به آن است. و در این رابطه ترکیه در مورد خلع سلاح واحدهای اسلامی عجله بخرج نمی‌دهد. آمریکا بنوبه خود نگران سرکوب کردها است و ژنرال‌های پنتاگن که اخیراً وارد آنکارا شدند، می‌خواهند اردوغان را به عدم اعزام نیرو به نواحی کرد نشین متقاعد کنند. در این صورت پنتاگن آماده است با ترکیه در ایجاد حوزه‌های امنیتی در نوار مرزی همکاری کند.

شومیلین می‌گوید برای ترکها مهم نیست هواپیماهای روسی در حمله به ستون زرهی آن شرکت داشتند یا نه. آنها در هر حال روسیه را مسئول امر تلقی می‌کنند. مسکو متعهد شده بود از عملیات تهاجمی دمشق و تهران جلوگیری کند. بنظر شومیلین اینجا سئوال بروز می‌کند که مسکو تا چه اندازه می‌تواند بر دمشق و تهران اعمال نفوذ کند. و همچنین این سئوال به میان می‌آید که آیا روسیه خواهان حفظ حوزه تشنج زدایی ادلب است یا می‌خواهد به هر قیمت این «لانه تروریسم» را از میان بردارد؟ از قرار سخنان سرگئی لاوروف در مورد «ادامه روند نابودی تروریست‌ها در ادلب» حاکی از همین است. شومیلین می‌پرسد آیا این «روند» برای روسیه قیمت گزافی نخواهد داشت؟[10]

بعد داخلی وقایع ادلب
ولادیمیر ایسایف پروفسور انستیتوی کشورهای آسیا و آفریقا در دانشگاه دولتی لومنوسف مسکو به مسئله مهم دیگر برای روسیه یعنی مسئله حضور شبه‌نظامیان تبعه روسیه و کشورهای جامعه مشترک‌المنافع در حوزه تشنج زدایی ادلب اشاره می‌کند. وی به شبکه اول تلویزیون روسیه گفت: «آنجا واحدهایی مانند «سربازان قفقاز» یا «سمرقند» یا «لژیون ترکستان» هست. اگر این افراد امروز در ادلب محاصره نمی‌شدند به کجا می‌رفتند؟ آنها به نزد ما می‌آمدند. و به این ترتیب ما از ضربه جدی به خودمان جلوگیری کردیم. گفته می‌شود حداقل، در کمترین میزان، ۱۰ تا ۱۲ هزار تن از شوروی سابق در جریان عملیات ارتش سوریه تحت حمایت نیروهای هوافضایی روسیه نابود شده‌اند. اما در مجموع ۸۰ هزار شبه‌نظامی از میان برداشته شدند»[11].

مذاکرات پوتین و اردوغان در مورد اوضاع ادلب
پس از وقایع رخ داده در ادلب و تصرف خان شیخون، رؤسای جمهور روسیه و ترکیه تلفنی در مورد مذاکره کردند. پس از این مکالمه تلفنی معلوم شد رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه قصد دارد به روسیه سفر کرده و با نمایندگان روسیه مذاکره کند. اردوغان اعلام نمود قصد دارد ملاقات‌هایی در روسیه داشته و از نمایشگاه هوافضایی «ماکس-۲۰۱۹» بازدید به عمل آورد[12].

به گزارش خبرگزاری ریا نووستی، علت دیدار یک روزه اردوغان از روسیه این است که ترکیه قصد دارد بجای هواپیماهای غربی، هواپیماهای روسی یا چینی خریداری کند و بازدید از نمایشگاه شانس فروش جنگنده‌های «سوخوی ۳۵» روسیه به ترکیه را افزایش می‌دهد. در کرملین گفته شد پوتین و اردوغان از نمایشگاه بازدید کرده و طی این بازدید همکاری در بخش همکاری نظامی – فنی و اوضاع ادلب را بررسی می‌کنند[13].

هرچند در دیگر گزارش‌ها در وهله اول به بررسی امور ادلب طی دیدار اردوغان از روسیه و اصرار مسکو بر ضرورت انجام عملیات اشاره می‌شود. از جمله دمیتری پسکوف سخنگوی رئیس جمهور روسیه اعلام نمود پوتین و اردوغان پس از بازدید از نمایشگاه هوایی، با یکدیگر به منظور بررسی اوضاع ادلب مذاکره می‌کنند.
پسکوف در پاسخ به سئوال خبرنگار در خصوص جواب پوتین به سخنان اردوغان در مورد بروز بحران انسانی در ادلب و خطر برای امنیت ملی ترکیه در نتیجه عملیات ارتش سوریه گفت: «پوتین به کرات گفته که نسبت به نگرانی همکاران ترک در این رابطه تفاهم نشان می‌دهد، ولی همزمان رئیس‌جمهور روسیه نگرانی خود از فعال شدن اقدام تروریست‌های ادلب را حفظ و آن را بطور مکرر بیان کرده است. و این نوع اقدام نمی‌تواند با سرکوب و نابودی این تروریست‌ها همراه نباشد. به همین دلیل رؤسای جمهور قرار گذاشتند برای بررسی این اوضاع بغرنج در مسکو ملاقات کنند. این ملاقات فردا (سه شنبه ۲۷ اوت) برگزار می‌شود[14].

در خاتمه بجا است به اظهارات سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه در خصوص اوضاع جاری در خان شیخون اشاره شود که نقض توافقات از طرف روسیه را انکار نمود. وی گفت نیروهای دولتی سوریه با حمایت نیروهای هوافضایی روسیه هیچ توافقی با ترکیه را نقض نمی‌کنند.

وی در کنفرانس مطبوعاتی برگزار شده در مسکو گفت: » نیروهای مسلح سوریه با حمایت ما هیچ توافقی را نقض نمی‌کنند. یادآور شوم که ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه به کرات به این اشاره کرده است»[15].

سخن آخر
عملیات خان شیخون موردی بود که در آن منافع روسیه، ایران و دولت سوریه با یکدیگر یکسان بود. هر سه خواهان کنترل دولت مرکزی سوریه بر حوزه تشنج زدایی ادلب هستند. برای روسیه این امر از چند لحاظ اهمیت دارد. امر شماره یک نیل به اهداف آن از مداخله در سوریه است. روسیه می‌خواهد تمامیت ارضی سوریه احیا شده و روند بازسازی این کشور شروع شود. در نتیجه روسیه هم از پیروزی خود سخن رانده و هم از ضرورت شرکت در عملیات رزمی در کشور رها می‌شود. احیای تمامیت ارضی سوریه پیروزی واقعی روسیه خواهد بود که در دوران حکومت کنونی سوریه چند پایگاه در خاک سوریه به دست آورده و قصد منصرف شدن از آنها را ندارد.
این امر همچنین امکان ترکیه برای انجام عملیات خود در خاک سوریه و تلاش آن برای تصرف بخشی از خاک کشور و تقویت نفوذ خود را عقیم می‌گذارد. در نتیجه مقاصد ترکیه برای ایجاد نوار امنیتی مرزی درون خاک سوریه بیش از پیش از تحقق دور می‌شود. آنکارا در آن صورت در مذاکره با روسیه خواه ناخواه موضع ملایم‌تری پیشه می‌کند.

در نهایت مسئله از نقطه نظر مبارزه روسیه با بقایای واحدهای تروریست تشکیل شده از اتباع خود آن و دیگر کشورهای جامعه مشترک‌المنافع پیشرفت خواهد داشت. مقامات امنیتی روسیه طی تمام دوران جنگ سوریه از امکان بازگشت این شبه‌نظامیان به روسیه و تبدیل شدن به خطر امنیتی جدی ابراز نگرانی کرده‌اند.

همچنین جای تردید ندارد که تقویت دولت مرکزی سوریه و کنترل اراضی بیشتر کشور به معنی وارد شدن فشار بر آمریکا خواهد بود که حضور خود در اراضی کردنشین را ادامه می‌دهد. درصورت رفع خطر ترکیه و تقویت دولت مرکزی، امکان دارد کردها هم (با توجه به دورنمای خروج نیروهای آمریکایی) با دمشق مدارای بیشتری بکنند.

عملیات خان شیخون نشان داد نیروهای دولتی سوریه قادر هستند برغم حمایت علنی و غیر علنی آنکارا و حتی اعزام نمایشی نیروهای ترک، بر شبه‌نظامیان غلبه کنند. این عملیات می‌تواند قدم دیگری در جهت پایان دادن به جنگ داخلی خونین سوریه تلقی شود که سال‌ها است مردم آن را از آسایش و آرامش محروم کرده، باعث جان باختن هزاران هزار نفر شده و میلیون‌ها تن را آواره کرده است. در این شرایط سیاست ترکیه که متوجه حفظ واحدهای شبه‌نظامی، واحدهای اساساً تروریست، در منطقه می‌باشد در عمل باعث طولانی‌تر شدن جنگ داخلی و رنج‌های مردم سوریه می‌شود.

[1] https://ria.ru/20190820/1557671777.html
[2] https://www.bfm.ru/news/422369
[3] http://www.ng.ru/politics/2019-08-20/1_7654_idlib.html

[4] https://www.mk.ru/politics/2019/08/20/ekspert-ocenil-slova-lavrova-ob-udarakh-po-idlibu-davno-pora.html
[5] https://svpressa.ru/war21/article/241800/
[6] https://ria.ru/20190819/1557634307.html
[7] https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/08/22/809442-turetskie-popali-okruzhenie
[8] https://iz.ru/913396/2019-08-23/erdogan-zaiavil-ob-ugroze-bezopasnosti-turtcii-iz-za-boev-v-idlibe
[9] https://www.interfax.ru/world/673657
[10] https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/08/23/81709-mezhdu-terroristami-i-kurdami
[11] https://www.1tv.ru/news/2019-08-25/371078-pravitelstvennye_voyska_sirii_vzyali_han_sheyhun_v_idlibe
[12] https://regnum.ru/news/2698754.html
[13] https://ria.ru/20190826/1557925914.html
[14] https://ria.ru/20190826/1557910292.html
[15] https://ria.ru/20190826/1557906974.html
http://www.edalat.org/sys/content/view/13095/38/

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

اطلاعات

این ویودی در 15 سپتامبر 2019 بدست در اشتراک - eshtrak فرستاده شده و با , , برچسب خورده.
%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: