اشتراک eshtrak

خبری سیاسی فرهنگی! مسئولیت هر مقاله بعهده نویسنده آنست!

حل معضل آب و آبياری در ايران: حزب تودۀ ايران، سودجویی به‌ جای دسترسی همگانی به آب!: اومانیته، مضمون اصلی «اقتصاد سبز» نولیبرال‌ها: رادیو بین‌المللی فرانسه، بیانیه فدراسیون جهانی اتحادیه‌های کارگری به‌مناسب روز جهانی آب، پیرامون روز جهانی آب، و عدم دسترسی نیم میلیارد نفر به آب آشامیدنی پاکیزه: تله‌سور/تارنگاشت عدالت

حل بنيادی مسأله کشاورزی ايران، يعنی نيل به خودکفايی، در مرحله اول و تعميق آن و گسترش کشاورزی صنعتی صادرکننده، در مرحله دوم- عمده‌ترين هدف‌های برنامه‌ريزی کشاورزی در ايران به حساب می‌آيند. انجام اين مهم، در رابطه‌های برونی، زيربنايی و سياسی، به طور عمده در گرو مبارزه با امپرياليسم بين‌المللی به سرکردگی آمريکا و قطع هر نوع وابستگی‌های ويرانگر استعماری، و در رابطه‌های درونی و فنی عمدتاً در گرو حل معضل آب و آبياری در ايران است. اجرای اين طرح و تصويب مقرارت لازم در اين رابطه، ملی کردن آب و حل کامل مسأله ارضی به عهده دولت خواهد بود و در اين مورد سازمان‌های لازم با مقررات مناسب تشکيل خواهد گرديد.

حل معضل آب و آبياری در ايران

تارنگاشت عدالت

منبع: دنيا، نشريۀ سياسی و تئوريک کميتۀ مرکزی حزب تودۀ ايران، دورۀ چهارم، سال دوم، شمارۀ ۲، ارديبهشست ۱۳۵۹، صفحات ۹۸-۱۱۵.

توضيح عدالت: ناشران «نامه مردم» در تاريخ ۱۳ شهريورماه ۱۳۹۰ اعلاميه‌ای تحت عنوان «يورش نيروهای امنيتی به مردم در تبريز و اروميه» منتشر کرده و در آن برخی ادعاهای غيرعلمی و تبليغاتی جريانات وابسته به امپرياليسم را به عنوان دلايل پديدۀ کم‌آبی شديد درياچه اروميه تکرار نمودند. لازم به يادآوری است که از نظر ما در اين مورد نيز، نبايد خط مشی حاکم بر «نامه مردم» را با جهان‌بينی و فرهنگ سياسی حزب تودۀ ايران يکسان پنداشت. در زير، در ارتباط با اين موضوع، طرح «حل معضل آب و آبياری در ايران» بازانتشار می‌يابد.

*****

حل معضل آب و آبياری در ايران

طرحی که خطوط کلی آن طی اين نوشته از نظر خوانندگان می‌گذرد، به وسيلۀ يکی از کارشناسان آبياری کشور تهيه شده و مورد تأييد عده‌ای از کارشناسان ديگر نيز قرار گرفته است. از آنجا که مسأله آب و آبياری يکی از عمده‌ترين مسايل کشاورزی ميهن ما است، اين طرح را برای اطلاع در اختيار مقامات مسؤول و کارشناسان قرار می‌دهيم.

در اين مقاله پس از تعريف آبياری به مراحل سه‌گانۀ تهيه، انتقال و توزيع آب (در مزرعه) اشارتی خواهد شد. سپس تاريخچه آبياری، اهميت و مشکلات آب و آبياری در ايران طرح خواهد شد. در قسمت ديگر، روش‌شناسی علمی در مورد «حل معضل آب و آبياری» در سطوح سه‌گانه (تهيه آب، انتقال از منبع تا مزرعه، توزيع آب در مزرعه) سخن به تفصيل خواهد رفت.

نظر به اهميت «تعاريف» در تعيين هر چه دقيق‌تر مضمون و هدف علوم و فنون، تعريف زير برای آبياری پيشنهاد می‌شود (که خود جامع و مانع است با اين حال از صاحب‌نظران استدعا دارد جهت تکميل آن تذاکرات لازم را بدهند تا جهت عرصه به محافل علمی تدارک ديده شود).

مقدمه و کليات

تعريف آبياری
آبياری عبارت است از تأمين کمبود احتياجات آبی گياهان به طوری که با توجه به مسايل فنی- اقتصادی و اجتماعی- و با توجه به کليه مفاهيم زراعی استفاده از آخرين دست‌آوردهای تکنولوژی و با حفظ و حراست کامل از آب و خاک و محيط طبيعی بتوان آب را و هوا را به موقع و به اندازه، در اختيار گياه قرار داد به طوری که حداکثر استفاده از واحد آب (در شرايطی که آب کم است) و يا از واحد اراضی (در شرايطی که زمين کم است) به عمل آيد. هدف نهايی آبياری بالا بردن سطح و راندمان محصولات کشاورزی- گسترش عمران منطقه‌ای است به طوری که اقتصاد اصيل و برنامه‌ريزی شده در زمينه کشاورزی رونق گيرد- و فرهنگ روستايی شکوفا گردد.

در اين تعريف «تأمين» دارای مفهوم عام بوده و مراحل سه‌گانه زير را شامل می‌شود:
۱- تهيه آب
۲- انتقال آب از منبع تا مزرعه
۳- توزيع آب در مزرعه

آبياری سنتی (غيرمدرن)
فلات ايران (جز نوار ساحلی دريای خزر) از دشت‌های تشنه تشکيل شده است. آب و هوا و سال‌های خشک و نيمه‌خشک آن، زبانزد خاص و عام، خودی و بيگانه است. به طوری که هيچ مضمونی اعم از فنی، اقتصادی، اجتماعی و تاريخی، خارج از حطيه اين ستم بزرگ طبيعی درباره اين «آب و خاک» قابل طرح نبوده و نيست.

چنين وضعيتی ايرانيان زمان‌های دوردست را با مسايل جدی رو‌به‌رو ساخت به گونه‌ای که «آب همه چيز بود و بدون آب هيچ چيز نبود.» آنان به مصلی می‌رفتند و برای زمين‌های تشنه و حلقوم تکيده دشت‌ها طلب آب حيات می‌کردند. ضرورت عينی اين مسأله به شکل «مرگ يا زندگی» برای اين اقوام مطرح بوده است. تحت تأثير چنين انگيزه حياتی بود که توده کشاورزان کليه نيروی فکری و جسمی خود را جهت دست يافتن به آب و به اين کيميای زندگی بسيج کردند.

تاريخچه آبياری ايران حداقل به پنج هزار سال پيش می‌رسد. از همان هنگام تا اوايل قرن بيستم، ايرانيان در زمينه هنر و فن آبياری دست به ابتکارات ارزنده‌ای زده اند و بزرگ‌ترين شاهکارهای ساختمانی را، چه از نظر نبوغ و چه از نظر حجم کار خلاقه‌ای که در آن‌ها به کار گرفته شده است، به وجود آورده اند. تا جايی که آثار آن نه فقط از نظر اقتصادی، بلکه از نظر تکوين يک مرکز فرهنگ با وقار و وزين در اين بخش از دنيا به گونه‌ايست که چنان ابتکارات و شاهکارهايی به تمام بشريت تعلق دارد.

اصول مهندسی آبياری از روزگاران پيشين مورد توجه ايرانيان بوده است تا جايی که برداشت توده کشاورزان از اين فن در حد برداشت هنری بوده و به آن هنر آبياری اطلاق می‌کرده اند. عظمت و اهميت آبياری در معتقدات مذهبی آداب و رسوم سنت‌های آنان جای والايی داشته است. آب در سرودهای نيايش و سرودهای مذهبی زرتشت نيز بسيار آمده است و خدای نگهبان آب آناهيتا ناميده می‌شده است.

از نظر سنتی نيز آب حريم مقدس و محترمی بود تا جايی که هرگونه آلوده نمودن آن امری ناشايست به حساب می‌آمده است.

کشاورزان ايران قديم در کليه شئون زير کار کرده اند و دست به ابداعات و ابتکاراتی زده اند که آثار آن‌ها هنوز برجاست و هنوز هم به حق است:
– مطالعه آب‌های زير زمينی و استفاده از آن‌ها- علی‌الخصوص احداث قنوات که ابتکاری است عظيم و خاص ايرانيان.
– مهار کردن آب رودخانه‌ها با ايجاد سدها و بندها که از چند هزار سال به اين‌سو و تا نيم قرن پيش متجاوز از ۶۰ عدد از آن‌ها با اصول ناب مهندسی و با مصالح ساختمانی مطمئن ساخته و پرداخته شده است.
– کانال‌کشی- منحرف کردن آب رودخانه‌ها و هدايت آن به دره‌های دوردست و خشک- حفر کوه‌ها و ايجاد تونل‌های معظم جهت هدايت آب.
– ابداع وسايل تقسيم آب- تنظيم کننده‌ها و پيمانه‌ها و وسايل اندازه‌گيری آب.
– ابداع روش‌های آبياری سنتی که منطبق با نيازهای محلی و امکانات موجود به طور داهيانه‌ای ابتکار گرديده است.
– ابداع روش‌هايی جهت جلوگيری از نفوذ آب در نهرها و پوشش کانال‌ها و آب‌بندی مجاری آب.
– آگاهی بر وجود چاه‌های آرتزين (تحت فشار) و ابداع روش‌هايی جهت مهار کردن آن‌ها.
– ايجاد ساختمان‌ها و مخازن آب و آب انبارها با ظرفيت‌های عظيم چندين ده هزار مترمکعب.
– ايجاد پل‌های بزرگ بر روی رودخانه‌ها و کانال‌ها.
– ابداع شيوه‌هايی جهت تنظيم تقويم آبياری- و تقسيم آب بين حق‌آبه‌برهای متعدد.

اينک به عنوان مثال به چند نمونه از ساختمان‌های آبی مهم- و سدها و کانال‌ها که در دوران گذشته احداث گرديده است، اشاره می‌شود:
زمان هخامنشيان: الحاق رودخانه کرخه و کارون و ساختمان ۹۹ سد بر روی رودخانه جراحی و ساختمان سد رامجرد بر روی رودخانه کر.
زمان اشکانيان: احداث نهر شاهی و صراط‌العظمی که از فرات جدا می‌شود.
زمان ساسسانيان: ساختمان سد شادروان شوشتر- و شادروان دزفول- شادروان پای پل- احداث کانال زند و کانال حور.
پس از اين دوره کارهای عمرانی در زمينه آبياری مدتی متوقف گرديد تا اين‌که در زمان ديالمه بند امير بر روی رودخانه کر ساخته شد.
در زمان صفاريان، غزنويان و سامانيان نيز در زمينه آب و آبياری و ساختمان‌های مربوطه فعاليت‌هايی وجود داشته است که با حمله مغول متوقف می‌شود.
تنها يادگار اين دوره سد ساوه است که در زمان پسر هلاکو ساخته شده است. با حمله تيمور دوران رکود فرا می‌رسد تا اين‌که در زمان صفويه قهرود در نزديک کاشان احداث می‌گردد.
در دوره‌های بعدی عمليات عمرانی در زمينه آبياری محدودتر بوده است.

از اين مختصر نبايد نتيجه شود که مسايل آب و آبياری نزد پيشينيان امری حل شده بوده است. چرا که اين مشکل، به خاطر دامنه وسيع و پيچيدگی عظيم خود، هميشه مطرح بوده و خواهد بود و گذاشتن نقطه پايان در امر خطيری چون آبياری ايران، و حل مسايل مربوطه به طور نهايی و کامل صحيح نيست.

آبياری نوين علمی (مدرن يا کلاسيک)
در ايران آبياری جديد علمی از سال ۱۳۱۵ با تأسيس اداره آبياری پا گرفت و از آن سال تا ۱۳۵۱ (پايان برنامه چهارم) فعاليت‌های عمرانی در زمينه مسايل مربوط به برنامه‌ريزی آب و آبياری در خطوط اصلی خود به قرار زير صورت پذيرفته است:
تا سال ۱۳۲۰ سدهای انحرافی شبانکاره در برازجان، شاهرود و خيرآباد در اهواز، سد روانسر در کرمانشاه ساخته شده و بهره‌برداری از آن‌ها شروع گرديده است. سطح زيرکشت اين سدها حدود ۲۵ هزار هکتار بوده است.

در سال‌های بعد از ۱۳۲۰ به علت جنگ جهانی دوم وقفه‌ای در برنامه‌های عمرانی کشاورزی و آبياری حاصل شد تا اين‌که در سال ۱۳۲۵ بنگاه مستقل آبياری تشکيل گرديد. اين بنگاه تا سال ۱۳۴۳ (سال تأسيس وزارت آب و برق) عهده‌دار اجرای برنامه‌های آب و آبياری بوده است. يکی از اقلام مهم فعاليت اين بنگاه ساختمان ده سد انحرافی است که سطح صدهزار هکتار کشت آبی را می‌پوشاند.

از سال ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۶ به ترتيب دو برنامه عمرانی ۷ ساله و سه برنامه عمرانی ۵ ساله انجام گرديد.
در مورد نتيجه کليه فعاليت‌ها و برنامه‌ريزی‌های آب و آبياری که به خصوص در ۲۵ سال اخير صورت گرفته است، می‌توان آن را در يک جمله  «خسرالدنيا و الاخره» خلاصه نمود.

اهميت اقصاد کشاورزی و کشت‌های آبی برای ايران
ايران از قديم‌الايام يک کشور کشاورزی بوده و مايحتاج خود را، در عمده‌ترين و عظيم‌ترين قسمت، از کشاورزی تأمين می‌کرده است. اين امر حتا در نيم قرن اخير نيز، با وجود بهره‌برداری از منابع نفت و ساير معادن، باز هم اهميت درجه اول خود را به طور چشم‌گير حفظ کرده است. در شرايط ايران نمی‌توان از کشاورزی صرف‌نظر کرد، حتا آن را در درجات پايين‌‌تر اهميت نسبت به صنعت قرار داد، بلکه بايد ميان کشاورزی و صنعت پيوند به وجود آورد.

هر خوشه گندمی که به عمل می‌آيد ثروت حقيقی و بازيافته‌ای است که قوت لايموت مردم است- و از راه صدور آن دسترسی به ارز نيز ميسر خواهد بود. اين موضوع با توجه به محدوديت منابع غذايی در دنيا و رشد همه‌جاگير جمعيت باز هم از اهميت بيش‌تری برخوردار است.

مفاهيم آب و آبياری در رابطه تنگاتنگ با کشت‌های آبی و اقتصاد کشاورزی قرار دارد که در زمان طاغوت به عنوان يکی از پايگاه‌های عظيم و اصيل اقتصادی و اجتماعی آماج يورش قرار گرفت.

اطاله کلام در باب اهميت کشاورزی که امروزه به حق و به‌جا به شعار سياسی بدل گرديده است، کار زايدی است.

اقتصاد کشاورزی برای ايران اقتصاد سالم، خودکفا و پايايی به وجود می‌آورد:
– هدف کشاورزی در مفهوم ساده و در عين حال علمی و عينی آن تهيه و تأمين «قوت لايموت» مردم و اوليه‌ترين نيازمندی‌های انسان است.
– محصولات کشاورزی به جز خوراک، طيف وسيعی از احتياجات ما را در زمينه‌های پوشاک، مسکن، سوخت و انرژی، دارويی، زينتی و تفننی و مواد اوليه صنايع بزرگ و کوچک کشاورزی و حِرَف روستايی و دستی و محلی تأمين می‌کند.
– اقتصاد کشاورزی قادر است روستا را به خودکفايی برساند و باعث رونق اقتصادی شهری شود و از آنجا به عامل ثبات اقتصادی و سياسی در سطح کشور تبديل گردد. اين موضوع در باره کشورهای صنعتی نيز صادق است، ولی اهميت آن برای کشورهايی نظير ايران حياتی است.
– صادرات محصولات کشاورزی پايه استواری جهت تبادلات ارزی و تجارت بين‌المللی بوده، در نتيجه از اين نظر نيز می‌تواند به عامل ثبات و سلامت اقتصادی عمده‌ای تبديل شود.
– بهبود وضع کشاورزی (که تنها از طريق برنامه‌ريزی‌های آب و آبياری و گسترش کشت‌های آبی ميسر است، اين موضوع حتا در مناطق مرطوب نيز صادق است) سبب شکوفايی فرهنگ روستايی می‌گردد.

زياد بودن منابع آبی کشور نسبت به اراضی قابل آبياری: در حال حاضر با منابع آبی و روش‌های موجود ۳٫۱۵ حداکثر ۳٫۵ ميليون هکتار تحت کشت آبی قرار می‌گيرد. در صورتی که زمين‌هايی که قابليت کشت آبی دارند طبق برآوردهای مؤسسه خاک‌شناسی و حاصل‌خيزی خاک حداقل ۳۰ ميليون هکتار است. لذا ما با هيچ‌گونه محدوديت ارضی جهت گسترش کشت‌های آبی در يک دوران درازمدت مواجه نيستيم و اين خود به طور غيرمستقيم تأکيدی بر اهميت آب و آبياری در شرايط ايران است.

نتيجه اين‌که، برنامه‌ريزی‌های آب و آبياری و انجام کشت‌های آبی در شرايط ايران يکی از ضروريات حياتی است. ولی به همان نسبت که ضرورت آب و آبياری محسوس و چشم‌گير است به همان نسبت مشکلات و موانع در راه نيل به هدف بيش‌تر است.

مشکلات آب و آبياری در شرايط ايران
اين مشکلات اکثراً مربوط به شرايط خاص ايران هستند و قسمتی نيز مربوط به نفس امر کشاورزی و يا شرايط کلی و جهانی. اين مشکلات عبارتند از:
– کمبود ميزان بارندگی. متوسط بارندگی ايران حدود ۲۴۰ ميلی‌متر، يعنی يک‌سوم بارندگی متوسط سالانه کره زمين است. اگر حداقل بارندگی لازم جهت رشد کم توقع‌ترين گياه زراعتی را حدود ۵۰۰ ميلی‌متر در نظر بگيريم فقط ۹ درصد از مساحت کل ايران بارانی بيش از اين مقدار دريافت می‌نمايد.
– نامتناسب بودن پراکندگی مکانی باران‌ها، ميزان بارندگی ساليانه از حدود چند ميلی‌متر (در کوير مرکزی) تا بيش از دو متر (در نوار ساحل دريای خزر) می‌رسد. سه‌چهارم مساحت کل کشور بارانی کم‌تر از ۲۵۰ ميلی‌متر دريافت می‌دارد. عدم يک‌نواختی بارندگی به گونه‌ای است که يک‌سوم کل بارندگی در سطحی بيش از ۵۰ درصد سطح کل کشور (کوير مرکزی) و يک‌سوم ديگر از کل بارندگی در سطحی به مساحت ۱۰ درصد سطح کل کشور (نوار ساحلی) صورت می‌گيرد.
– نامتناسب بودن پراکندگی زمانی باران‌ها، قسمت اعظم نزولات آسمانی (اکثراً بيش از پنجاه درصد) در مواقعی از سال صورت می‌گيرد که درجه حرارت جهت رشد گياهان و ادامه حيات فعال نباتی مناسب نيست. لذا دوران رشد و رويش گياهی با دوران خشکی شديدی مواجه بوده و ضرورت آبياری جهت تأمين کمبود آب مورد نياز گياهان قطعی است.
– کمبود منابع آبی کشور جهت تأمين آب و آبياری.
– بالا بودن هزينه بهره‌برداری از منابع آبی موجود.
– وجود مشکلات فنی و اشکالات مربوط به نيروی انسانی جهت برنامه‌ريزی‌های آب و آبياری.
– شدت تابش آفتاب که تبخير و تعريق اراضی تحت کشت و تبخير اراضی لم‌يزرع را به مقدار قابل توجهی بالا می‌برد.
– نامتناسب بودن توپوگرافی حوزه‌های آبريز و شيب زياد دامنه‌های البرز و سلسله جبال زاگرس که مهار‌ کردن جريان سطحی را دشوار می‌کند.
– موقعيت نامتناسب و دور بودن منابع آب از اراضی قابل آبياری.
– پيچيدگی عوامل برنامه‌ريزی‌های آب و آبياری که با ميليون‌ها هکتار اراضی و ميليون‌ها کشاورز و طبيعت سروکار دارد.
– پايين بودن نرخ محصولات کشاورزی نسبت به مصنوعات صنعتی در بازارهای داخلی و بين‌المللی. توضيح آن‌که اگر يک محصول کشاورزی را با يک مصنوع صنعتی که در هر دو به يک اندازه کار و تخصص متراکم به خود تخصيص داده باشند، در نظر بگيريم، قيمت مصنوع صنعتی چندين بار- و حتا چند ده بار بيش‌تر از محصولات کشاورزی است.

روش‌شناسی علمی در مورد حل معضل آب و آبياری در مراحل سه گانه

مطالعه منابع آب و تهيه آب
اين قسمت شامل مباحثی از قبيل هيدرولوژی (شناخت آب‌های سطحی)، هيدروئولوژی (شناخت آب‌های زيرزمينی)، سدسازی، طراحی و ساختمان سدهای انحرافی و آب‌بندها، احداث قنوات، حفر چاه‌ها، جمع‌آوری و ذخيره آب‌ها (در مخازن- استخرها)، شيرين کردن آب شور درياها، ايجاد باران‌های مصنوعی و غيره است.

– مطالعه هر چه بيش‌تر و دقيق‌تر آب‌های زيرزمينی (در سطح مملکت) و با مقياس تفصيلی بايد مورد توجه قرار بگيرد.
– در مورد تهيه و ذخيره آب (نظر به اهميت آن) بايد کليه روش‌های ممکن؛ اعم از ساختمان سدهای ذخيره‌ای بزرگ تا ايجاد بندها و تأسيسات کوچک مورد توجه خاص قرار بگيرد. لازم است تهيه و ذخيرۀ آب و جلوگيری از هدر رفتن منابع طبيعی (از ذخيره ميليون‌ها مترمکعب آب در پشت سدها گرفته تا جمع‌آوری باران‌ها در آب انبارها مخازن و استخرها و بندهای محلی) به عنوان عمده‌ترين هدف، مورد توجه قرار بگيرد.

در مورد ساختمان سدهای بزرگ مخزنی در گذشته اقدامات و مطالعاتی صورت گرفته است. اين اقدامات بيش‌تر به منظور بهره‌برداری تبليغاتی و زمينه‌سازی جهت خروج ارز کشور صورت گرفته است. (کليه برنامه‌ريزی‌ها و صرف هزينه‌های گزاف و بی‌حساب دوران طاغوت طی برنامه‌های عمرانی، به زحمت توانسته است سطح زير کشت آبی را به ميزان يک ميليون هکتار افزايش دهد). ولی در آينده لازم است از هر قطره آبی که در پشت سدها ذخيره می‌شود برای آبياری استفاده شود. در اين رابطه صلاح کار اين است که نيروگاه‌های حرارتی جایگزين نيروگاه‌های هيدروليکی شود به طوری که جز به منظور آبياری مزارع از آب سدها استفاده نشود. توضيح اين‌که در حال حاضر آب سدها جهت ايجاد انرژی و خارج از ضرورت‌های آبياری تخليه می‌شود. از نيروگاه‌های هيدروليکی بايد در ساعت‌های حداکثر مصرف (در ساعت‌‌های معين و اول شب) استفاده شود و آب حاصله در سد تنظيم کننده (که در پايين دست سد اصلی ساخته می‌شود) ذخيره شود و به موقع به مصرف برسد.
– لازم است ذخاير آبی دره‌های کوچک با ايجاد سدهای کوچک، جمع‌آوری و مورد استفاده قرار بگيرد. از اين روش در کشورهای ديگر با موفقيت استفاده گرديده است- در شرايط ايران می‌توان از اين روش به طور گسترده‌ای در حوضه‌های آب‌ريز استفاد کرده و آب بارندگی‌ها را، جا‌به‌جا و در دره‌های کوچک، با ساختن سدها و تأسيات کوچک (و با استفاده از مصالح و امکانات محلی) در آن‌ها ذخيره و مورد استفاده قرار داد. (در ايران به علت رسوب و رسوب‌گذاری زياد مشکلات فراوانی در اين راه وجود دارد. معذالک با اتخاذ تدابير لازم می‌توان عمر اين‌گونه سدها را زياد نمود و با کمک دولت از نظر برنامه‌ريزی و اقتصادی حداکثر استفاده از سيلاب‌ها به عمل آورد)
– لازمست در شرايط کنونی با قنات، دور از سهل‌انگاری‌های سابق (و هم‌چنين دور از خيال‌پردازی‌های به ظاهر انقلابی) برخوردی علمی، و جدی داشت.

امروزه تلقی به حق همگان اين است که قنات يکی از بزرگ‌ترين شاهکارهای فنی- ساختمانی انسان جست‌وجوگر و سازنده است که به دست توده‌های کشاورز و با هدف‌های اقتصادی مردمی در ۲۵۰۰ سال پيش به وسيله ايرانيان ساخته و پرداخته شده است.

اين شيوه در آن روزگاران و در شرايط دشت‌های خشک و تشنه اين فلات، تنها وسيله دست يازيدن به آب‌های زيرزمينی و انجام کشت‌های آبی بوده است. در اين رابطه، تمدن بشری (که در اين قسمت از جهان نضج و قوت گرفته است) مديون چنين ابتکار خلاق انسانی است. چنين است که قنات در تاريخ تمدن خلاق بشری حضور پيدا کرده است.

قنات با وسايل کاملاً اوليه و محلی ارزان‌قيمت احداث می‌شود، نيروی انسانی لازم جهت احداث قنوات، مقنی‌ها و کارگران محلی هستند.

قنات در زمان خود (۲۵۰۰ سال پيش) تنها روش استفاده از آب‌های زيرزمينی (در مقياس وسيع و برای کشاورزی) بوده است، چرا که در آن روزگاران ماشين‌های حفاری و موتور پمپ جهت حفر چاه وجود نداشته است و چاه‌های دست‌کن نيز (که به وسيله حيوانات از آن‌ها آب‌کشی می‌شده است) ناچيز و نارسا بوده و در بيش‌تر موارد استفاده محلی داشته است.

در دشت‌های پهناور و خشک ايران، قنات تنها وسيله عمران کشاورزی، ايجاد کشت‌های آبی، کشت‌و‌کار و آبادانی و به وجود آوردن روستاها، ولايات و بلاد و مراکز تجمع و تمدن بوده است، وسيله‌ای که زندگی را از اعماق سياهی‌های زمين بيرون می‌کشيد و به پهنه‌های گسترده دشت‌ها ارزانی می‌داشت.

ايجاد چنين شاهکار ساختمانی دارای هدف معين و مقدسی بوده است، يعنی تأمين نان شب و احتياجات اوليه توده مردم جهت زيستن و روشن نگه داشتن مشعلی که هزاران هزار سال، با وجود همه مرارت‌ها و مشکلات دست به دست می‌گردد و خواهد گشت. در حالی که در تاريخ ساختمان‌هايی از قماش اهرام مصر نيز جهت ارضاء حس خودخواهی فرعون‌ها ساخته شده است که نشانه و نمونه بيچارگی‌ها و درماندگی‌ها و رنج‌های انسان و باعث خفت است. در صورتی که شاهکار ساختمانی قنات نمايانگر عظمت و مجد انسان پويا، سازنده و مبتکر است.

احداث قنوات به اقتضای کار، تلاش تعاونی و دسته‌جمعی را الزام‌آور می‌سازد و بهانه‌ای است که توده مردم کشاورز را، چه در مرحله ساختمان و چه در مرحله بهره‌برداری، دور خود جمع کند و آن‌ها را به کار جمعی وادار نمايد که خود برعکس چاه، می‌تواند مزيتی بر اين طريقه به شمار آيد.

احداث قنوات در چند هزار سال پيش، نه فقط در اقتصاد مناطق بزرگی از ايران و بين‌النهرين عامل تعيين کننده بود، بلکه يکی از عمده‌ترين دلايل وجودی فرهنگ و تمدن روزگاران قديم به حساب می‌آمده است. به همين لحاظ افتخار چنين شاهکار اقتصادی و ساختمانی از جبنه‌های فرهنگی و تمدن‌های اصيل با مفاهيم انسانی نيز مورد توجه بوده و به تمام بشريت تعلق دارد.

يکی از مزايای عمدۀ ديگر قنات انجام زه‌کشی طبيعی اراضی در سطح مملکت است که مسألۀ فوق‌العاده مهم و در خورد توجهی است. با در نظر گرفتن اين‌که در طول تاريخ (جز سنوات اخير) تعداد قنوات در ايران به طور متوسط حدود ۵۰٫۰۰۰ رشته و هر يک به طول متوسط حدود ۸ کيلومتر بوده است می‌توان چنين نتيجه گرفت که در سطح کشور قنوات به مقياس ده برابر استوای زمين نقش زه‌کش را ايفا کرده و از بروز هرگونه خطر احتمالی در رابطه با بالا آمدن سطح آب زيرزمينی و شوری اراضی جلوگيری به عمل آمده است.
قنات آب‌های شيرين دامنه‌ها را به طرف دره‌ها که دارای خاک نسبتاً شورتری است، هدايت می‌کند و بدين‌سان نوعی عمل شست‌وشو و سالم‌سازی محيط و خاک انجام می‌پذيرد.

با احتساب بده متوسط ۲۰ ليتر در ثانيه برای هر قنات در طول زمان در هر ثانيه ۱۰۰۰ مترمکعب از آب‌های زيرزمينی در ۵۰٫۰۰۰ نقطه از دشت‌های ايران جاری شده و کشاورزی و کشت‌های آبی را در سطح وسيعی گسترش داده است.

متأسفانه در زمان طاغوت در بستر يورش عظيم تاريخی به کليه ارزش‌ها، قنات نيز به ويرانی و خرابی کشيده شد و اينک از حدود پنجاه هزار رشته، جز حدود ده هزار رشته قنات داير باقی نمانده است.

در حال حاضر احداث قنات بايد با توچه به شرايط فنی و اقتصادی زير صورت گيرد:
– در شرايطی که حفر چاه مناسب و ميسر نباشد (از قبيل شرايط کوه‌پايه‌ای و يا شرايطی که حفر چاه به علت وجود طبقات نمکين در اعماق امکان‌پذير نباشد و غيره) احداث قنات توصيه می‌شود.
– احداث قنات الزاماً بايد مکانيزه گردد. برای حفر ميله‌ها و نقب چاه لازم است از ماشين (اعم از وسايل ساده و بيل‌های مکانيکی کوچک و يا ماشين‌های حفاری بزرگ و غيره) استفاده به عمل آيد. جهت‌يابی‌ها و ساير ارزيابی‌ها و ملاحظات فنی، ضمن استفاده از تجربيات مقنی‌های محلی (و انتقال دانش آن‌ها)، بايد مدرنيزه گردد و از دست‌آوردهای علم‌و‌فن جديد در تمام زمينه‌ها بهره‌گيری شود.
– نظريه تلفيق چاه و قنات (که جهات علمی و عملی آن معقول به نظر می‌رسد) بايد مورد تحقيق قرار بگيرد و به منصه عمل درآيد. طبق اين نظريه اگر در کف نقب قنات چاه حفر شود، با توجه به اين‌که اکثر آب‌های زيرزمينی در ايران کم يا بيش تحت فشار است، آب بدون احتياج به موتور پمپ در کف نقب قنات ظاهر و جاری شده و مورد استفاده قرار می‌گيرد. با اين حال اگر سياست «استفاده حداکثر از هر قطره آب» به عنوان عمده‌ترين سياست در آبياری کشور مود نظر باشد (که بايد باشد) هدر رفتن آب قنات در فصول غير کشت‌و‌کار (حدود ۲ تا ۴ ماه در سال) به اشکال مهمی تبديل می‌شود.
تبصره مهم- استفاده ارزان‌قيمت از تکنيک شيرين کردن آب‌های شور درياها با استفاده از رآکتورهای اتمی و به منظور آبياری بايد برای آينده درازمدت و برای قرن آتی، در شرايط ايران مورد توجه قرار بگيرد.
– حفر چاه و پمپاژ آب امکانات وسيع و گسترده‌ای جهت استفاده از آب‌های زيرزمينی و سفره‌های عميق در شرايط کاملاً کنترل شده (که در برنامه‌ريزی‌های آب و آبياری خود حايز کمال اهميت است) در اختيار ما می‌گذارد. با گسترش شبکه برق در روستاها و استفاده از الکتروپمپ و استفاده از گروه چاه‌های عميق، روال بهره‌برداری از چاه‌ها نظم و ترتيب بيش‌تری به خود می‌گيرد.
– استفاده از باران‌های مصنوعی به جهات فنی و هم به جهات اقتصادی و هم‌چنين شرايط طبيعی ايران فعلاً به فراموشی سپرده شود. در اتحاد شوروی بيش‌ترين و پی‌گيرترين تلاش در جهت پيشبرد جنبه‌های کاربردی اين روش به عمل می‌آيد. ولی از اين روش نمی‌توان به طور اقتصادی و در شرايط کنترل شده استفاده نمود، مخصوصاً در شرايط ايران «که ابرش نيست تا بارانش باشد» اين روش کلاً نمی‌تواند آينده‌ای داشته باشد.

انتقال آب از منبع تا مزرعه و تا واحدهای زراعی
کليه مسايل مربوط به اين مرحله موضوع «شبکه آبياری» است. طبق آخرين سند علمی (فرهنگ بين‌المللی آبياری و زه‌کشی) شبکه آبياری به قرار زير تعريف می‌شود:
«شبکه آبياری به کليه کانال‌ها، وسايل و تأسيسات و ساختمان‌هايی اطلاق می‌شود که جهت انتقال به موقع و به اندازه آب آبياری به واحد آبياری ضروری است. شبکه شامل تمام و يا قسمتی از تشکيلات زير است:
ساختمان‌ها و تأسيسات مربوط به انحراف و انشعاب آب و دهانه آبگير، کانال‌ها و مجاری انتقال و توزيع آب، تأسيسات مربوط به انتقال آب، تنظيم و حفاظت آب، ساختمان‌های ديگری از قبيل پل‌ها و حوضچه‌های رسوب دهنده، دستگاه‌های اندازه‌گيری بده آب، تأسيسات جهت تأمين و توزيع آب به واحدهای زراعی، ساختمان‌های مربوط به زه‌کشی، ساختمان‌های مربوط به ذخيرۀ آب مخازن، دستگاه‌های پمپاژ، چاه‌ها، طرح و حل مسايل مربوط به حق عبور، حق استفاده، حق تقدم، احداث مزارع نمونه، ايجاد جاده‌ها و بناها و غيره که جهت گردش کار و نگهداری اداره شبکه ضروری هستند.»

در ايران در شرايط کنونی قسمت اعظم تلفات آب در مرحلۀ انتقال آب از منبع تا مزرعه صورت می‌گيرد. (بررسی‌ها و برآوردهای نگارنده نشان می‌دهد که تلفات آب در سطح مزرعه کم‌تر از يک‌سوم مقدار تلفات در حين انتقال است. از طرفی تلفات آب در مزرعه و روستا را می‌توان با اتخاذ تدابير ساده فنی و ترويجی به حداقل ممکن و قابل قبول کاهش داد)

 علل تلفات آب در حين انتقال: علل تلفات آب در شرايط روستاهای ايران و شبکه سراسری و در حين انتقال به قرار زير است:
– نفوذ آب در کف و ديواره‌های بستر نهر.
– وجود علف‌های هرز در کف و ديواره‌ها و کناره‌های بستر نهر.
– تبخير از سطح آب نهر.
– شيب کم و نامتناسب نهر که سبب کاهش سرعت آب و کشش نهر می‌گردد.
– عبور نهر از مسيرهايی با نفوذپذيری زياد.
– دورافتادگی بی‌رويه منابع نسبت به مزارع.
– طولانی بودن و پيچ‌و‌خم‌دار بودن بی‌تناسب مسير نهر.
– کم‌بودن مقدار بده‌آبی که در نهرها جريان می‌يابد (و لذا در مجموع درصد تلفات نسبت به کل، بالا می‌رود).
– نامتناسب بودن مقطع نهرها و زياد بودن سطح تماس آب با نهر.
– جريان متناوب آب در اکثر نهرها به علت گردش آب.
– وجود نهرهای متعدد (که آب را از يک منبع به يک مزرعه انتقال می‌دهند).
– چرای گله‌های احشام در مسير نهرها.

ميزان تلفات آب در حين انتقال: اگر با تقريب‌های معقول و قابل قبول، حجم آب مفيد و تهيه شده در سطح کشور را (طیق گزارش‌های رسمی دفتر فنی وزارت نيرو و ساير مراجع رسمی) ۶۰ ميليارد متر معکب در سال و آب مورد نياز خالص گياهان زراعتی را (براساس روابط و ضوابط شناخته شده، بررسی‌های مدرن گروه آبياری و آبادانی دانشگاه تهران و بر اساس تناسب سطح زير کشت گياهان زراعتی مختلف) ۵۰۰۰ مترمکعب در سال و سطح زير کشت آبی را ۳٫۲۵ ميليون هکتار (براساس گزارش‌های رسمی و با توجه به اين که ارقام  ۳٫۵ . ۳٫۷ که در پاره‌ای از گزارش‌ها و به مناسبت‌هايی آمده است اغراق‌آميز است)، در نظر بگيريم، از آن‌جا راندمان کل آبياری در مقياس کشور (راندمان انتقال و راندمان مزرعه) ۲۷ درصد به دست می‌آيد. اين رقم با گزارش دفتر فنی وزارت نيرو يعنی رقم ۲۸ درصد هم‌خوان است.

با توجه به رقم ۲۷ درصد به دست آمده (که تقريب آن بدين‌سان به تمامی تأييد می‌شود) ۷۳ درصد آب‌هايی که با صرف هزينه‌های زياد تهيه شده است، تلف می‌شود. با توجه به اين که راندمان مزرعه در شرايط کشت‌های آبی و روش‌های آبياری سنتی (در سطح واحدهای آبياری در شرايط روستاها) بيش از ۵۰ درصد و در شرايط کنوبی به طور متوسط ۶۰ درصد است (اين رقم بسيار محتاطانه و با ضريب اطمينان و در حد پايين خود در نظر گرفته شده است، در صورتی که اندازه‌گيری‌ها و مطالعات مستقيم و برآوردهای غيرمستقيم نگارنده راندمان‌های خيلی بالا، تا ۸۰ درصد را نيز نشان داده است)، لذا تلفات انتقال آب (تلفات شبکه) به ميزان ۵۵ درصد يا ۳۳ ميليارد مترمکعب در سال به دست می‌آيد. با اين مقدار آب با در نظر گرفتن راندمان مزرعه به ميزان ۶۰ درصد و متوسط آب مورد نياز خالص به ميزان ۵۰۰۰ مترمکعب در هکتار، می‌توان سطح حدود چهار ميليون هکتار را آبياری نموده و سطح کشت آبی کنونی را به سهولت به دو برابر ارتقاء داد.

راه جلوگيری از تلفات در شبکه آبياری
چگونه می‌توان از تلفات آب در شبکه آبياری در حين انتقال جلوگيری کرد؟
به بيان ديگر:
– چگونه می‌توان سطح زير کشت آبی را با منابع آبی موجود (تهيه شده و آماده بهره‌برداری) به دو برابر رساند؟
تنها روش قاطع و نهايی جهت حل اين معضل و جلوگيری از اين ضايعات عظيم ثروت ملی، ايجاد شبکه تحت فشار جهت انتقال آب از منابع آب تا سر واحدهای زراعی و در مقياس مملکت می‌باشد. اصول فنی اين روش، حتا در جزييات کاملاً شناخته شده و تجربه گرديده است. جهات اجرايی اين پيشنهاد به تمامی محرز و مبرهن است و هيچ‌گونه جنبه خيال‌پردازی و ذهن‌گرايی و يا غيرعملی در اين طرح پيشنهادی وجود ندارد.
به تمام اهل فن و نيز برای تمام کسانی که از کشورهای پيشرفته اعم از کشورهای سوسياليستی يا کشورهای غرب ديدن کرده اند، تصور و تجسم شبکه تحت فشار در مقياس منطقه‌ای و مملکتی، و در سطح روستاها، کار دشواری نيست.

جنبه‌های فنی شبکه سراسری تحت فشار
اساس کار ايجاد شبکه تحت فشار به طوری که زارع بتواند آب مورد نياز خود را از شير فلکه سر مزرعه خود دريافت نمايد کلاً مثل شبکه لوله‌کشی آب در شهرها است. ولی با توجه به قيمت تمام شده آب (که برای مصارف کشاورزی بايد در حد نازل باشد)، ساير محاسبات اقتصادی، وسعت شبکه و ملاحظات فنی ديگر (در رابطه با دور آبياری و مقدار آب در هر نوبت برای گياهان مختلف و غيره) رابطه بسيار پيچيده و حساسی بين شيرفلکه‌های تغذيه کننده، و تنوع محصولات، سطح زير کشت هر کدام، آب مورد نياز هر يک از محصولات و تغييرات فصلی و منطقه‌ای آب مورد نياز گياهان، از طرف ديگر، وجود دارد. در اين مورد روابط و ضوابط کلاسيکی وجود دارد که می‌توان محاسبات توزيع آب در شبکه را انجام داد. هم‌چنين از برکت ماشين‌های حسابگر اين محاسبات و ملاحظات با سرعت و دقت و سهولت بيش‌تری صورت می‌پذيرد.

در اين روش، آب، بسته به شرايط، با يکی از سه ضابطه زيرين بين مزارع و کشاورزان توزيع می‌شود:
توزيع برجسب تقاضا- در اين روش زارع بايد يک الی دو روز قبل تقاضای خود را به مرکز توزيع آب گزارش و اطلاع دهد.
توزيع متناوب- در اين شيوه، آب در سيستم، به طور متناوب در گردش است و به طور دوره‌ای و نوبتی در اختيار زارع گذاشته می‌شود.
توزيع دايم- که آب، به طور مداوم در شبکه وجود دارد (مثل لوله‌کشی آب شهری) و زارع هر وقت بخواهد می‌تواند از شيرفلکۀ مزرعۀ خود آب دريافت نمايد. دو روش اول و يا تلفيق اين دو در شرايط ايران قابل توصيه است.

برای ايجاد فشار در شبکه و صرفه‌جويی در مصرف انرژی می‌توان از انرژی هيدروستاتيک پست سدهای مخزنی از اختلاف موجود بين منبع و مزارع حداکثر استفاده را به عمل آورد.

در مناطقی که اراضی تحت آبياری، تنگ هم و به طور متمرکز و وسيع وجود دارد و منابع آبی قابل تنظيم و قابل کنترل است (مثل آب پشت سدهای مخزنی- گروه چاه‌های عميق) استفاده از ايستگاه‌ها و مراکز بزرگ پمپاژ، با مديريت و کنترل مرکزی هر چه دقيق‌تر و بيش‌تر- قابل توصيه است.

در شرايط روستاها و اراضی پراکنده و دور از هم، و منابع آبی با بده‌های کم و غيرمتمرکز، ايستگاه‌های کوچک پمپاژ- تلمبه‌خانه‌های محلی- با توجه به حداکثر استفاده از برج‌های آب توصيه می‌شود.

مسؤوليت اجرا و نظارت پروژه «شبکه سراسری آب تحت فشار» به عهده دولت بوده و در مورد مديريت شبکه سازمان‌های دولتی وظايف خود را در رابطه فشرده و همکاری نزديک با شوراهای ده و دهستان و بخش (که در اين مورد دارای اختيارات قانونی خواهند بود) انجام خواهد داد.

دولت در جهت گسترش و تراکم شبکه، برنامه‌ريزی‌های مدون و مشخص و مسؤولانه خواهد داشت و سياست خود را در جهت ملی کردن آب آبياری و بر اساس ضوابط قانونی و حقوق دمکراتيک کشاورزان و برپايه حل کامل مسأله ارضی، و ايجاد تضمين‌های بنيادی در زمينه تهيه و تحويل آب به کشاورزان توجيه خواهد کرد.

دولت مرحله اول ايجاد شبکه سراسری آب تحت فشار را حداکثر تا ده سال (طی دو برنامه پنچ ساله) به سامان خواهد رساند و برای مرحله دوم برنامه روشن و صريح در زمينه تأمين آب آبياری و گسترش شبکه و تجديد و ترميم آن با توجه به استهلاک و فرسايش سيستم بهره‌برداری، نگه‌داری و مديريت شبکه، بالا بردن سطح زير کشت آبی را، در چهارچوب امکانات وسيع و بدون مضيقه و مضايقه درآمد نفت و با استفاده از آخرين دست‌آوردهای تکنولوژی چه از نظر تهيه آب و چه از نظر توزيع آن در مزرعه (براساس آخرين شيوه‌ها و متناسب‌ترين روش‌ها) طی يک برنامه زمان‌بندی شده طولانی (حداقل تا ۲۵ سال) ارايه خواهد داد.

جنبه‌های اقتصادی طرح مسأله سراسری تحت فشار
از نظر اقتصادی، اگر هزينه‌های ثابت و مستمر تأسيسات شبکه سراسری آب تحت فشار را حداکثر معادل ۲۰٫۰۰۰ ريال برای هر هکتار در سال در نظر بگيريم،*با تخصيص حدود ۲ ميليارد دلار در سال می‌توان ۷٫۵ ميليون هکتار اراضی جديد (علاوه بر ۳٫۲۵ ميليون هکتار اراضی تحت کشت کنونی) با آب‌های موجود (طبق برآوردهايی که قبلاً انجام گرفت) زير کشت آبی قرار می‌گيرد. اين کار در مدت ده سال (طی دو برنامه پنج‌ساله) صورت می‌پذيرد.

فوايد جنبی انجام اين پروژه، از نظر ايجاد کار و تحرک صنايع داخلی (صنايعی که در خدمت کشاورزی قرار می‌گيرد)، بسيار مهم است. لذا لازم است دولت توليد داخلی لوله‌ها و موتور پمپ‌ها را در قسمت اعظم عهده‌دار شود. در اين صورت اقلام هزينه کاهش يافته و ارز کشور نيز خارج نخواهد شد.

جلوگيری از تلفات و مهار کردن آب‌ها
تا تکميل شبکه سراسری (که به ترتيب اولويت انجام خواهد گرفت)، و يا به هر دليل محلی و استثنايی که انتقال آب به وسيله نهرها و باز صورت می‌گيرد، لازم است، بسته به اهميت شبکه نهرها و ميزان تلفات و امکانات محلی با استفاده از روش‌های زير جهت جلوگيری از تلفات آب اقدام شود:
– اصلاح مسير نهر از نظر: شيب نفوذپذيری، مقطع، طولانی بودن بی‌رويه، مبارزه مکانيکی و شيميايی با علف‌های هرز، احتراز از جريان متناوب آب در نهرها (در حد امکان)، لايروبی نهرها، جلوگيری از نفوذ آب با روش گِل‌آلود کردن آب نهرها، جلوگيری از تلفات با خاک‌کوبی کف نهر، سنگ‌فرش کردن و آجرچين کردن مسير نهر، ايجاد پوشش آسفالت، ايجاد پوشش بنتونيت و غيره. در مورد قنوات و آبی که در فصل زراعی هدر می‌رود بايد چاره‌انديشی کرد، به طوری که حداکثر استفاده از آن به عمل آيد. اين کار با اتخاذ تدابيری از قبيل آبياری زمستانه، تغذيه سفره آب‌های زيرزمينی، ذخيره در مخازن بزرگ، طولانی کردن فصل کشت (حداکثر ممکن) و غيره ميسر خواهد بود.

طی ده سال اول که شبکه سراسری تحت فشار تعميم می‌يابد، جلوگيری از تلفات آب نيز مد نظر خواهد بود، ولی در برنامه پنچ‌ساله سوم اين موضوع به طور جدی دنبال و به سامان خواهد رسيد. براساس مصوبه‌های قانونی و نافذ از هدر رفتن و آلوده شدن آب (به عنوان ثروت و ذخيره ملی و به عنوان عنصری گران‌قدر کم‌ياب و بازنيافتنی) جلوگيری به عمل آيد. در اين رابطه لازم است:
– مصارف غيرکشاورزی آب‌ها جز در موارد کاملاً حياتی و ضروری مثل مصارف خانگی- شهری و بهداشتی، مصارف صنعتی، دقيقاً تحت کنترل و نظارت قرار بگيرد.
– طرح تصفيه فاضلاب‌های شهری و صنعتی به طور جدی مورد توجه قرار بگيرد.
– از مصرف آب سدها صرفاً برای آبياری استفاده شود و استفاده از نيروگاه‌های هيدروليکی نبايد مانع اجرا و انجام اين مهم شود. (توضيح اين‌که در حال حاضر از آب درياچه‌های پشت سد حتا در مواقع غيرآبياری صرفاً جهت ايجاد انرژی استفاده می‌شود که اين رويه قطعاً بايد منسوخ شود).
– از آب آبياری و از آب‌های مهارشده مثل آب سدها و چاه‌ها نبايد جهت آبياری درختان جنگلی، پارک‌ها و ايجاد فضای سبز (جز در شهرها و جز در موارد کاملاً استثنايی) استفاده شود. لازم است آب مورد نياز فضاهای سبز با اتخاذ تدابير زراعی و اعمال روش‌های صحيح آبياری و استفاده از نزولات (ذخيره آن‌ها در خاک) به حداقل ممکن برسد.
– فکر جایگزينی فضای سبز (از سطح باغچه و پارک شهر گرفته تا پارک‌های بزرگ) به وسيله گياهان زراعتی و درختان مثمر ترويج و ترغيب شود.
– محاصره کوير، به مدد ساختمان سدهای مخزنی و انحرافی و جلوگيری از جريان‌های سطحی به طرف ريگزارها (توضيح اين‌که کل آب‌هايی که وارد کوير می‌شود از حيض انتفاع خارج می‌گردد).
– مهار کردن و جلوگيری از جريان آب در مسيرهايی که به علت شوری (نظير آب‌هايی که به درياچه‌ها می‌ريزند) کيفيت خود را از دست می‌دهند (از اين راه جلو هدر رفتن حدود ۴ ميليارد مترمعکب آب را می‌توان گرفت).
– جلوگيری از جريان آب‌های سطحی به طرف خليج فارس و دريای خزر و کنترل جريان اين آب‌ها به کشورهای همسايه با در نظر گرفتن حقوق و موازين بين‌المللی (اين مقدار حدود ۴۰ ميليارد مترمکعب برآورد گرديده است که می‌توان جلوی قسمتی از اين تلفات را گرفت).
– جلوگيری از جريان رودخانه‌های زيرزمينی به طرف کوير با ايجاد کمربند حفاظتی، در حاشيه کوير و ايجاد گالری‌ها و نقب‌های زيرزمينی لازم (از اين راه جلوی قسمتی از تلفات آب را که ۶ ميليارد مترمکعب برآورد شده است، می‌توان گرفت).
برآوردهای کلی و تقريبی نشان می‌دهد که امکان مهار کردن حداقل ۳۰ ميليارد [مترمکعب] از آب‌هايی که فعلاً تلف می‌شود تا آخر برنامه پنج‌ساله سوم به سادگی و به سهولت ميسر است، لذا در پايان اين مدت (تا ۱۵ سال ديگر) کشت‌های آبی فعلی به سه برابر و حداقل به ده ميليون هکتار ارتقاء می‌يابد.

توزيع آب در مزرعه
در حال حاضر توزيع آب در مزرعه در عمده‌ترين قسمت خود بايد به عهده و اختيار کشاورز گذاشته شود تا هر روش آبياری را، اعم از سنتی و يا جديد، اعمال نمايد. نظر به اين‌که روش‌های آبياری سنتی طی قرون و اعصار توسط کشاورزان ابداع گرديده و از نسلی به نسل ديگر منتقل شده است، اين پروسه بيانگر اين حقيقت علمی و عينی است که اين روش‌ها با شرايط و امکانات موجود هماهنگ و متناسب بوده، پاسخگوی نيازهای محلی می‌باشند. در مورد سنن، لازم است اين قانونمندی را به عنوان قانون عام (مادام که خلاف آن در هر مورد و بر اساس مطالعات و معيارهای علمی و يا متناسب با شرايط جديد ثابت نشده است) پذيرفت.

در مورد روش‌های آبياری سنتی، بالاخص مطالعات و تجربيات نگارنده به نتيجه‌گيری‌های زير رهنمون گرديده است:
– روش‌های آبياری و سنتی در ايران، در اکثر حالات متناسب با شرايط و نيازها و هماهنگ با خصوصيات فنی آبياری (از قبيل بده‌آب آيباری، شيب ارضی، نفوذپذيری، عمق خاک، محدوديت محلی از نظر مقدار آب و دور آبياری) و هم‌چنين متناسب با خصوصيات زراعی (نوع محصولات کشاورزی و شرايط طبيعی و آب و هوايی منطقه و نوع بذر و نحوه آماده کردن زمين و غيره ) ابداع گرديده است.

لازم است با برداشت‌های غيرواقع‌گرايانه که به سنت‌ها به عنوان موضوعی «کهنه و فرتوت» برخورد می‌کند (و خود يادگار اخلاق طاغوت است) مقابله نمود. متأسفانه اين فکر غلط در مراجع علمی و در بين تحصيل‌کرده‌ها و روشنفکران نير نادانسته رواج يافته است (آن‌هايی هم که اين فکر را نپذيرفته اند «سنت‌گرا» و «واپس‌گرا» شده اند) لذا روش‌های آبياری سنتی، به عنوان مثال، حتا در بين مهندسان هميشه مترادف با شيوه‌های غلط آبياری و مترادف با تلفات زياد‌ آب بوده است که اين فکر کاملاً اشتباه‌آميز است.
– با توجه به اين‌که آبياری سنتی در قطعات کوچک و علی‌الاصول و اکثراً بدون فاضلاب صورت می‌گيرد، راندمان آبياری در آن‌ها بالا بوده و به مراتب بيش‌تر از قطعات و واحدهای بزرگ آبياری و زراعی (که در کشت‌های آبی و مکانيزه و مدرن از آن‌ها استفاده می‌شود) می‌باشد.
– در قانونمندی‌های «کشاورزی جديد» و «کشت‌های آبی مکانيزه» وقتی از يکپارچه کردن اراضی و از قطعات و واحدهای بزرگ آبياری (از قبيل کرت‌ها و نوارهای بلند و يا نشتی‌های چند صدمتری واحدهای زراعی يکپارچه و چند ده هکتاری) دفاع می‌شود، دليل آن صرفاً به خاطر مکانيزه کردن کشت‌های آبی، مدرنيزه کردن و هماهنگ کردن اين کشت‌ها با کليه اصول و شئون فنی- زراعی به طور همه‌سويه و همه‌جانبه (همان‌گونه که در تعريف آبياری آمده است) می‌باشد. ولی بايد توجه داشت که در واحدهای بزرگ آبياری با وجود همه مزايا اين اشکال وجود دارد که تلفات آب (ناشی از نفوذ به اعماق و جريان در داخل زه‌کش‌ها) به طور اجتناب‌ناپذير و اجباراً به مراتب بيش‌تر از واحدهای کوچک زراعی است که با روش‌های سنتی آبياری می‌شوند.

لذا اگر در واحدهای بزرگ زراعی کليه اصول فنی، به طور هماهنگ و همه‌جانبه رعايت نشود نتايجی از قبيل مصرف آب زياد (زيادتر از روش‌های سنتی)، هزينه زياد (نسبت به روش‌های سنتی)، ايجاد کشاورزی مريض و وابسته، گسترش ابعاد وابستگی و غيره حاصل می‌شود و اين چيزی است که در ايران در مدرن‌ترين واحدهای کشاورزی (کشت‌و‌صنعت و ساير شبکه‌های به اصطلاح جديد) اتفاق افتاده است.
– با توجه به‌ اين‌که در حال حاضر حداقل ۵۰٫۰۰۰ روستا به عنوان کانون‌ها و واحدهای توليد کشاورزی با روش‌های سنتی (که با وجود يورش‌های چنگيزوار عصر پهلوی و با وجود ضربات و لطمات سنگين «هنوز نفسی می‌آيد») اداره می شود، لذا تقويت جنبه‌های فنی- اقتصادی و فرهنگی و رفاهی اين واحدها، بر اساس قبول اصالت روش‌های سنتی و بر اساس بررسی و شناخت کامل آن‌ها، فعلاً از مبرم‌ترين وظايف دولت و دستگاه‌های اجرايی و دانشگاه‌ها و مهندسان و کارشناسان و مروجان کشاورزی است. در اين رابطه لازم است دستورالعمل‌های زير به‌عنوان روش‌شناسی علمی نصب‌العين قرار بگيرد:
– ده بايد به‌عنوان اصيل‌ترين واحد اقتصادی- اجتماعی و فرهنگی و توليدی تلقی شود.
– سنت‌های ده، از جمله روش‌های آبياری سنتی، بايد به‌عنوان والاترين ارزش‌ها و ميراث‌ها مورد بررسی و مطالعه دقيق علمی قرار بگيرد.
– هرگونه توصيه ترويجی بدون شناخت ده، غور و بررسی در جهات و ابعاد مختلف آن جز الگوسازی و جز صادر کردن معلومات و محفوظات «از کلاس درس به ميدان عمل» و بردن «قيل‌و‌قال مدرسه» به «ميان رندان» چيزی نيست که سال‌ها فرهنگ رژيم استعماری نيز، تحت عنوان «ترويج کشاورزی» به خورد کشاورزان داده است.
– آبياری مدرن و مکانيزه، در سطوح گسترده و واحدهای زراعی بزرگ را مهندسان کشاورزی، مردان عمل دستگاه‌های اجرايی، فعلاً در خارج از حوزه روستاها پياده خواهند کرد و هنر و شاهکار خود را نشان خواهند داد، ولی در روستاها (در کوتاه‌مدت) جز کار ترويجی و گسترش آن بر اساس قبول کامل سنت‌ها و شناخت اين سنت‌ها، صلاح نيست.
– برای آينده دو مسأله اساسی در سطح ده بايد به تمامی حل شود:
۱- حداقل واحد زراعی و بهره‌برداری، به ميران قابل قبول برای کشاورزی (حدود ۱۰ هکتار) برسد.
۲- روش‌های آبياری کلاً و تماماً (جز استثناءهای احتمالی) به روش کلاسيک آبياری بارانی تبديل شود.
جهت نيل به اين دو لازم است سمت حرکت از هم‌اکنون مشخص بشود. برای نيل به اين مهم:
– لازم است روش آبياری بارانی- کشت مکانيزه در واحدهای بزرگ و يکپارجه و بيش‌تر از ده هکتار (اعم از اين‌که از آن يک و يا چند کشاورز باشد) با دادن وام، ارايه رهنمودهای ترويجی و تهيه امکانات فنی و ايجاد تعاونی‌ها و کمک به آن ها، مورد ترغيب قرار بگيرد.
– حز در شرايط استثنايی، آبياری بارانی بايد در واحدهای بزرگ زراعی پياده و اعمال گردد.
– جز در شرايط استثنايی لازم است آبياری بارانی، در مديريت‌های بزرگ از قبيل مديريت‌های دولتی، تعاونی، کشت‌و‌صنعت‌ها، سهامی‌های زراعی و غيره، اعمال و پياده شود.
– لازم است کشت‌های متمرکز و سودآور (انتانسيو) در شرايطی که از نظر آب و اراضی محدوديت وجود دارد با روش آبياری بارانی آبياری شود.

در شرايط زير بايد آبياری بارانی که داری کارايی حداکثر است، [و] مسايل خاص مطروحه زير را حل می‌نمايد، مورد استفاده قرار بگيرد:
– مشکل توپوگرافی و تسطيح به طور جدی مطرح باشد.
– نفوذ‌پذيری اراضی زياد باشد.
– کمبود کارگر و کشاورز مطرح باشد.
– هزينه آرايش اراضی زياد باشد.
– در شرايطی که راندمان آبياری‌های سنتی و ثقلی کم‌تر از ۶۰ درصد باشد.
تبصره ۱- وجود آب تحت فشار در شبکه سراسری، استفاده از روش‌های آبياری بارانی را، از جنبه‌های فنی و اقتصادی، در حد وسيعی عملی و تسهيل می‌‌نمايد و به گسترش سريع آن در هر کجا که ضروری و مناسب باشد به طور خودجوش کمک می‌کند.
تبصره ۲- امروزه ايجاد شبکه سراسری تحت فشار جهت انتقال آب از منبع تا مزرعه از فوريت و اولويت خاص و از ضرورت حتمی برخوردار است. در صورتی که تبديل روش‌های سنتی به روش آبياری بارانی کلاسيک (به عنوان تنها روش مدرن و مدرن کلاسيک) بايد به تدريج صورت بگيرد.

بالا بردن بازده آبياری در سطح روستا و مزرعه
راندمان آبياری در سطح مزرعه بايد افزايش داده شود. علل تلفات آب در اين سطح بر اساس شناخت‌ها و تحربيات نگارنده به قرار زيراست:
– عدم مراقبت آبياری که در نتيجه آب حد و مرز را شسته و هرز می‌رود.
– گردش آب (که در شرايط فعلی در دهات امری اضطراری است) و به کشاورزی تحميل می‌شود، و دو عيب اساسی دارد:
۱- فواصل صحيح آبياری (که امر اساسی است) رعايت نمی‌شود و به راندمان محصول لطمه می‌زند.
۲- مقدار آب در هر نوبت، نه تابع موازين فنی، بلکه تابع گردش آب و حق‌آبه‌ای می‌شود که در اختيار کشاورز است، و از اين‌رو آب، اضافه بر ميزان احتياج مصرف می‌شود و يا برعکس، و در نتيجه به رشد محصول لطمه می‌زند.
– در روستاها کشاورزانی که در «سرآب» قرار دارند و يا به هر دليل به آب بيش‌تری دسترسی دارند کلاً و بر اساس يک عادت غلط (که نتيجه کم‌آبی‌ها است) زراعت خود را بيش از حد لازم آبياری می‌کنند که منجر به تلفات آب در سطح منطقه می‌گردد.

برای رفع معايب بالا لازم است دستورالعمل‌های زير را در کوتاه‌مدت و با فوريت مدنظر قرار داد:
– تنظيم تقويم آبياری (تعيين فواصل آبياری و مقدار آب در هر نوبت) برای محصولات مختلف و برای تمامی مناطق کشاورزی. اين کار فعلاً با تقريب قابل قبول و بر اساس معيارها و شناخت‌های امروزی ما کاملاً مقدور بوده و در اين مورد بررسی‌ها و تجربياتی انجام گرفته که بر اساس آن‌ها می‌توان در سطح کشور عمل نمود.
– شبکه تحت فشار بايد هر چه بيش‌تر گسترش يابد و توزيع آب در شبکه با توجه به فواصل آبياری (نه گردش اجباری آب) و جيره آبياری صورت بگيرد.
– توصيه‌های ترويجی در رابطه با تقويم آبياری (مقدار آب در هر نوبت و فواصل آبياری) به طور منضبط و گسترده، همراه با روش‌های کاملاً عملی صورت بگيرد. نتيجه اين کار نه فقط باعث صرفه‌جويی در مصرف آب می‌شود، بلکه باعث بالا رفتن راندمان محصول از جهات کيفی و کمی نيز می‌گردد.
– آب به عنوان سرمايه ملی بايد شديداً تحت مراقبت و کنترل کامل و دايم قرار بگيرد. به طوری که از هدر رفتن و آلوده شدن آن به طور جدی و قانونی جلوگيری به عمل آيد و از هر قطره آب جهت بالا بردن ميزان محصولات کشاورزی حداکثر استفادۀ صحيح به عمل آيد. حفظ و حراست از منابع آب بايد به عهده دولت و شوراهای منطقه‌ای باشد و در اين رابطه لازم است دولت به‌عنوان امر مبرم اقتصادی و ملی سرمايه‌گذاری نمايد.

نتيجه
حل بنيادی مسأله کشاورزی ايران، يعنی نيل به خودکفايی، در مرحله اول و تعميق آن و گسترش کشاورزی صنعتی صادرکننده، در مرحله دوم- عمده‌ترين هدف‌های برنامه‌ريزی کشاورزی در ايران به حساب می‌آيند.

انجام اين مهم، در رابطه‌های برونی، زيربنايی و سياسی، به طور عمده در گرو مبارزه با امپرياليسم بين‌المللی به سرکردگی آمريکا و قطع هر نوع وابستگی‌های ويرانگر استعماری، و در رابطه‌های درونی و فنی عمدتاً در گرو حل معضل آب و آبياری در ايران است.

هدف اصلی برنامه‌ريزی در مرحله اول (حدود ده سال و شامل دو برنامه پنج‌ساله) جلوگيری از تلفات منابع آبی تهيه شده زير شعار «استفاده حداکثر از هر قطره آب برای بالا‌ بردن سطح زير کشت» خواهد بود.
در شرايط کنونی، عمده‌ترين تلفات قابل اجتناب، يعنی حدود ۵۰ درصد از آب‌های تدارک شده فعلی (حداقل ۶۰ ميليارد مترمکعب) در نهرها و کانال‌ها و در حين انتقال از منبع تا مزرعه و حدود ۲۵ درصد آن (در قست اعظم اجتناب‌ناپذير) در سطح مزرعه تلف می‌شود، لذا جلوگيری از تلفات در مرحله انتقال در شبکه سراسری مبرم‌ترين هدف مرحله اول برنامه‌ريزی است.

توفيق در اين امر، جز در موارد استثنايی و جز به طور موقت، منحصراً با ايجاد «شبکه سراسری آب تحت فشار» ميسر خواهد بود.

دلايل اساسی و توجيهی آن، محاسن اين شيوه و رجحان آن نسبت به پوشش نهرها به قرار زير است:
– اصول و جهات فنی طراحی شبکه آب تحت فشار، صريح و مدون است و در آن ابهامی و اشکالی نيست.
– محاسبات اقتصادی شبکه آب تحت فشار بر معيارهای مشخص و استاندارهای دقيق‌تری استوار است.
– راندمان انتقال آب در لوله‌های تحت فشار قريب به صد‌در‌صد است.
– برنامه‌ريزی و سازماندهی مراحل: طراحی، اجرا، نظارت، نگهداری و مديريت شبکه سراسری آب تحت فشار عملی‌تر است.
– کنترل دقيق و کامل آب در شبکه وسيع سراسری، و در فاصله بين منابع و مزارع- با مديريت متمرکز- برای دستگاه‌های اجرايی (اعم از دولتی و شورايی و تعاونی) به سادگی امکان‌پذير است.
– تجهيزات و تأسيسات وابسته به شبکه سراسری تحت فشار و مسايل مربوط به تعمير، تعويض و نگهداری آن‌ها با تکيه به توليدات صنعتی داخلی (که در اين رابطه تعميم پيدا می‌کند) و نيروی انسانی لازم (که در اين رابطه تربيت می‌شوند) تأمين می‌گردد که خود دارای جهات مثبت زيادی است.
– شبکه سراسری آب تحت فشار مسأله لوله‌کشی آب مصرفی و بهداشتی روستاها را در سطح کشور به ساده‌ترين و عملی‌ترين شکل ممکن حل می‌کند که خود از سودمندی‌های جنبی طرح است.
– شبکه سراسری آب تحت فشار گسترش آبياری بارانی را در مزارع و در سطح کشور تسهيل کرده، گذار از روش‌های سنتی به روش بارانی را (که در درازمدت بايد انجام شود) به طور ساده و با روند طبيعی امکان‌پذير می‌سازد.
– وجود شبکه سراسری آب تحت فشار، تنظيم صحيح تقويم آبياری را از نظر «مقدار آب لازم در هر نوبت» و «فواصل مناسب آبياری» تسهيل و از اين راه به مصرف آب، با راندمان بيش‌تر کمک می‌رساند.
– شبکه سراسری آب تحت فشار، مراقبت‌های آبياری، توصيه‌های ترويج و ساير کنترل‌های لازم در سطح روستاها و مزارع را برای سازمان‌های اجرايی (اعم از دولت يا شورای دهقانی) به طور سهل و عملی امکان‌پذير می‌سازد.

شبکه سراسری آب تحت فشار طی دو برنامه پنج‌ساله و با صرف دو ميليارد [دلار] هزينه سرمايه‌گذاری سالانه پياده شده و بدين‌سان سطح زيرکشت آبی فعلی (حدود ۳٫۵ ميليون هکتار) با آب‌های تهيه شده کنونی (حداقل ۶۰ ميليارد متر مکعب) دو برابر شده و کشور به خودکفايی کامل خواهد رسيد (پس از برقراری شبکه، هزينه‌های ثابت و مستمر شبکه سراسری آب تحت فشار که مساحت ۷ ميليون هکتار را مشروب می‌کند دو ميليارد دلار در سال خواهد بود. اين مبلغ از محل درآمد کشاورزی قابل تأمين است).

در برنامه پنج‌ساله سوم به طور اخص بر روی مهار کردن آب‌هايی که در حال حاضر به اشکال مختلف (از قبيل جريان به طرف کوير و درياها، شور شدن در مسير و حرکت به طرف زه‌کش‌های طبيعی و خروج از مناطق زراعی، جريان سيلاب‌ها و هرزآب‌ها به طرف دره‌ها و غيره) هدر می‌رود و هم‌چنين گسترش و تعميم و تکميل شبکه سراسری آب تحت فشار، تأکيد خواد شد، بدين‌سان در آخر برنامه پنج‌ساله سوم سطح زير کشت به سهولت به سه برابر و، حدود ده ميليون هکتار خواهد رسيد.

– در برنامه پنج ساله چهارم و پنچم (تا ۲۵ سال آتی) عمده‌ترين برنامه‌ريزی‌ها در سطوح زير انجام خواهد گرفت:
– گسترش کشاورزی در جهت عمودی و بالا بردن محصول در واحد سطح با توجه به مکانيزه کردن و مدرنيزه کردن هر چه بيش‌تر کشاورزی و استفاده حداکثر از کود و بذر و شرايط و آبياری مناسب.
– گسترش هر چه بيش‌تر روش آبياری بارانی.
– گسترش و تعميق کشاورزی صنعتی.

اجرای اين طرح و تصويب مقرارت لازم در اين رابطه، ملی کردن آب و حل کامل مسأله ارضی به عهده دولت خواهد بود و در اين مورد سازمان‌های لازم با مقررات مناسب تشکيل خواهد گرديد.

اداره شبکه (نگهداری و مديريت) به وسيله سازمان‌های مسؤول دولتی و به کمک شوراهای دهقانی و تعاونی‌ها انجام خواهد شد.

————————————————-
* شامل بهره سرمايه در هکتار و هزينه‌های استهلاک (موتور پمپ، لوله‌های شبکه و غيره) و هزينه‌های مستمر ساليانه (شامل هزينه سوخت، نگه‌داری و تعميرات موتور پمپ، بهره‌برداری و هزينه دستمزد مکانيسين و غيره).

***

در زمانی‌که بیش از یک میلیارد نفر در جهان دسترسی منظم به آب شیرین ندارند، امانوئل پویلن، رئیس بنیاد «فرانس لیبرته» سلطه چندملیتی‌های آبی را براین منبع حیاتی مشترک محکوم می‌کند: شما از گسترش الگوی فرانسوی خصوصی‌سازی آب به کشورهای نیمکره جنوبی انتقاد می‌کنید. اثرات مستقیم ایجاد گروه‌های بزرگی مانند «وئولیا» و «سوئز» در این بخش‌های جهان کدامند؟ امانوئل پولین: این شرکت‌های بزرگ زمانی‌که وارد عرصه می‌شوند از یک الگوی اقتصادی متکی بر پول کافی برای دسترسی به آب مطمئناً دارای کیفیت خوب اما بسیار گران پیروی می‌کنند. یک میلیارد نفری که اکنون در جهان به آب شیرین دسترسی ندارند نمی‌توانند این هزینه را به گروه‌های بزرگ بپردازند. در این بستر، دولت‌ها و مقامات محلی باید سیستم‌هایی را- از نصب شیر آب گرفته تا ایجاد سیستم‌های کامل آبرسانی و فاضلاب- مطابق با واقعیت شرایط بکار گیرند. «کپی و پیست» از الگوی غربی، آنطور که چندملیتی‌ها انجام می‌دهند، کار نمی‌کند…

سودجویی به‌ جای دسترسی همگانی به آب!

تارنگاشت عدالت

منبع: اومانیته
۲۲ مارس ۲۰۱۶

سودجویی اقتصادی جای دسترسی همگانی به آب ‌را گرفت!

امروز ۲۴مین روز جهانی آب برگزار می‌شود. در زمانی‌که بیش از یک میلیارد نفر در جهان دسترسی منظم به آب شیرین ندارند، امانوئل پویلن، رئیس بنیاد «فرانس لیبرته» سلطه چندملیتی‌های آبی را براین منبع حیاتی مشترک محکوم می‌کند.

شما از گسترش الگوی فرانسوی خصوصی‌سازی آب به کشورهای نیمکره جنوبی انتقاد می‌کنید. اثرات مستقیم ایجاد گروه‌های بزرگی مانند «وئولیا» و «سوئز» در این بخش‌های جهان کدامند؟
امانوئل پولین: این شرکت‌های بزرگ زمانی‌که وارد عرصه می‌شوند از یک الگوی اقتصادی متکی بر پول کافی برای دسترسی به آب مطمئناً دارای کیفیت خوب اما بسیار گران پیروی می‌کنند. یک میلیارد نفری که اکنون در جهان به آب شیرین دسترسی ندارند نمی‌توانند این هزینه را به گروه‌های بزرگ بپردازند. در این بستر، دولت‌ها و مقامات محلی باید سیستم‌هایی را- از نصب شیر آب گرفته تا ایجاد سیستم‌های کامل آبرسانی و فاضلاب- مطابق با واقعیت شرایط بکار گیرند. «کپی و پیست» (Copier-coller) از الگوی غربی، آنطور که چندملیتی‌ها انجام می‌دهند، کار نمی‌کند، و می‌تواند مانند مورد بولیوی، آرژانتین و کنیا موجب جنگ‌های واقعی بر سر آب شود.

آیا آخرین همایش جهانی آب در این عرضه پیشرفتی داشت؟

امانوئل پویلن: متأسفانه همایش‌های جهانی آب عمدتاً به این دلیل که رسماً بمثابه یک همایش بین‌المللی رسمی برای مذاکره درباره این موضع برسمیت شناخته نمی‌شوند پیشرفتی نداشته‌اند. آخرین همایش در کره جنوبی یک مضحکه شد، و رویکرد شرکت‌های بزرگ، بویژه شرکت‌های کره جنوبی را پیش گرفت. اما، در اوائل دهه ۱۹۹۰، همایش زمین در ریو موجب یک پیشرفت واقعی در دسترسی همگانی به آب و فاضلاب شد. پول در دسترس قرار گرفت و کل برنامه‌های توسعه به اجرا گذاشته شد. اما، اهداف توسعه هزاره مصوب سال ۲۰۰۰، هیچ هدف واقعی را در اینمورد تعیین نکرد. پول بتدریج ناپدید شد… شاید تصویب هدف‌های جدید برای توسعه پایدار توسط سازمان ملل در سپتامبر گذشته موجب یک حرکت جدید در این زمینه شود.

مدیریت جهانی آب چگونه می‌تواند راه‌حل پایان دادن به «تجاری‌سازی رسوای» این منبع همگانی شود؟
امانوئل پویلین: این یک نبرد پیچیده است. در جریان کارزاری که ما علیه قطع آب [به‌دلیل عدم پرداخت قبض مصرف آب] در فرانسه هدایت کردیم، پی بردیم که سیاستمداران، هم راست و هم چپ، یک رویکرد اقتصادی به مدیریت آب دارند. اهمیت دسترسی مشترک به آب در یک الگوی اجتماعی هر چه بیش‌تر توسط یک رویکرد صرفاً اقتصادی تضعیف می‌شود. وضعیت بطور خلاصه چنین است: گفته می‌شود اگر شخص مانع قطع آب شود، تعداد مشترکین بدهکار افزایش خواهد یافت و سرویس از نظر اقتصادی متزلزل خواهد شد. ما باید در دادگاه‌ها بجنگیم تا سیاستمداران اندک اندک نظر خود را تغییر دهند. اکنون، برای من چیزها ساده می‌باشند: اگر ما بودجه لازم برای دسترسی همگانی به آب را تأمین نکنیم، من قادر به درک جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم نخواهم بود. این در مورد وضعیت ملی و بین‌المللی به یک اندازه صادق است.

بازگرداندن شبکه‌های آبرسانی به بخش عمومی، آیا این راه‌حل است؟
امانوئل پولین: امروزه در جهان، ۹۰ درصد شبکه‌های آبرسانی عمومی می‌باشند. اما ما با فشار هر چه بیشری بر منابع آب مواجه هستیم. کمبود فزاینده وجود دارد و کیفیت آب پایین است. هزینه تصفیه آب بالاست و این منبع، که در قرن بیستم هزینه زیادی بر دوش خانواده نمی‌گذاشت، اکنون بر دوش آن‌ها سنگینی می‌کند. اگر ما این فاکت را اضافه کنیم که چندملیتی‌ها در قیمت‌گذاری سوءاستفاده می کنند، به آسانی می تواند درک کرد که چرا بازگرداندن آب به شهرداری‌ها به میز مذاکره بتزگشته است. این همچنین نشان می دهد که موضوع دستسری به آب و خدمات عمومی موضعی است که برای عموم مردم اهمیت دارد.

قانونی که دسترسی به آب را تضمین می کند، توسط ۴۰ انجمن، از جمله «فرانس لیبرته» پیشنهاد شد. هدف آن گنجاندن قطع‌نامه ژوئیه ۲۰۱۰ سازمان ملل در قوانین فرانسه و حمایت از حق دسترسی همگانی به آب می‌باشد. بالاخره، امروز تاریخ بررسی لایحه در مجلس ملی اعلام شد.

http://www.humanite.fr/lacces-de-tous-leau-cede-la-place-aux-interets-economiques-602618

***

شرکت فرانسوی وئولیا: در کشور کم‌آبی چون ایران، کارهای زیادی از ما بر می‌آید. آنتوان فررو مدیرعامل شرکت فرانسوی وئولیا که در مجمع جهانی اقتصاد داووس حضور داشت، گفت: «بازار ایران مورد توجه ماست. مسلماً در حوزۀ حرفه و کارشناسی «سنتی» ما، یعنی تأمین آب آشامیدنی شهرها، خدمات زیادی می‌توانیم ارائه کنیم. علاوه بر این، می‌توان صنایع ایران را در جهت بهبود معیارهای زیست محیطی یاری داد… مثلاً صنایع نفتی…» در آستانۀ سفر حسن روحانی به فرانسه، آنتوان فررو گفت که بدون تردید هیئت ایرانی را در پاریس ملاقات خواهد کرد…سد و نیروگاه‌سازی با بودجه دولت ممنوع شد! بر اساس اهداف لایحه بودجه سال ۹۶۶ و برنامه ششم توسعه سرمایه گذاری و استفاده از منابع دولتی برای احداث سد، نیروگاه های برق و برقآبی ممنوع شده است… سیاست و رویکرد وزارت نیرو به ویژه بر اساس اهداف برنامه ششم، بسترسازی برای مشارکت بیشتر بخش خصوصی و سرمایه گذاران خارجی در طرح‌های توسعه‌ای صنعت آب، برق و فاضلاب است.

مضمون اصلی «اقتصاد سبز» نولیبرال‌ها
رادیو بین‌المللی فرانسه
۴ بهمن ۱۳۹۴

شرکت فرانسوی وئولیا: در کشور کم‌آبی چون ایران، کارهای زیادی از ما بر می‌آید

به گزارش گلد نیوز به نقل از rfi مدیرعامل شرکت فرانسوی وئولیا (VEOLIA) که یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های جهان در توزیع آب محسوب می‌شود گفت: «تردیدی نیست که با میزان تجربه و کارشناسی «وئولیا»، کارهای زیادی می‌توانیم در ایران انجام دهیم».

آنتوان فررو (Antoine Frérot) که در مجمع جهانی اقتصاد داووس حضور داشت، گفت: «بازار ایران مورد توجه ماست. مسلماً در حوزۀ حرفه و کارشناسی «سنتی» ما، یعنی تأمین آب آشامیدنی شهرها، خدمات زیادی می‌توانیم ارائه کنیم. علاوه بر این، می‌توان صنایع ایران را در جهت بهبود معیارهای زیست محیطی یاری داد… مثلاً صنایع نفتی…»

طی سه دهۀ اخیر، برای محدود کردن ضایعات زیست محیطی صنایع نفت، پیشرفت‌های فنی و علمی بزرگی انجام گرفته است. اما ایران در این زمینه از کشورهای صنعتی عقب مانده است.

مدیر عامل وئولیا توضیح داد که «برای استخراج نفت، مقدار زیادی آب مصرف می‌شود. بنابراین در کشور کم‌آبی مثل ایران، شرکت ما می‌تواند نه تنها در عرصۀ صنایع که در آبرسانی به شهرها، کمک‌های زیادی بکند».

او تأکید کرد که کارشناسی شرکت وئولیا در دو حوزۀ آبرسانی و مدیریت پسماندها، در تمام دنیا شناخته‌شده است.

در آستانۀ سفر حسن روحانی به فرانسه، آنتوان فررو گفت که بدون تردید هیئت ایرانی را در پاریس ملاقات خواهد کرد.

مدیرعامل وئولیا گفت: «معمولاً وقتی رهبران سیاسی کشورهای بزرگ به فرانسه می‌آیند، من تلاش می‌کنم آنها را ببینم و با آنها آشنا شوم و به آنان توضیح دهم که ما چه نوع پیشنهاداتی برای‌شان داریم».

شرکت فرانسوی وئولیا، ادامه و توسعۀ «شرکت آب» فرانسه است که از اوایل قرن نوزدهم به یک مؤسسۀ بزرگ و مقتدر تبدیل شد. وئولیا درحال حاضر در حوزۀ مدیریت پسماند و آب‌رسانی یکی از سه شرکت بزرگ دنیاست.

***

خبرگزاری مهر
۶ دی ۱۳۹۵

 معاون چیت‌چیان به مهر خبر داد:
سد و نیروگاه‌سازی با بودجه دولت ممنوع شد

معاون وزیر نیرو با بیان اینکه ساخت نیروگاه و سدهای جدید با بودجه دولتی ممنوع شده است، گفت: بر اساس ضوابط جدید مراحل سرمایه گذاری اجرای طرح‌های آب، برق و فاضلاب توسط بخش خصوصی انجام می‌شود.

علیرضا دائمی در گفتگو با مهر بر اساس اهداف لایحه بودجه سال ۹۶ و برنامه ششم توسعه سرمایه گذاری و استفاده از منابع دولتی برای احداث سد، نیروگاه های برق و برقآبی ممنوع شده است، گفت: سیاست و رویکرد وزارت نیرو به ویژه بر اساس اهداف برنامه ششم، بسترسازی برای مشارکت بیشتر بخش خصوصی و سرمایه گذاران خارجی در طرح‌های توسعه‌ای صنعت آب، برق و فاضلاب است.

معاون برنامه‌ریزی و امور اقتصادی وزیر نیرو با اعلام اینکه هم اکنون برای تکمیل طرح های نیمه تمام صنایع آب و برق باید حدود ۲۰۰ هزار میلیارد تومان سرمایه گذاری انجام شود، تصریح کرد: تخصیص این حجم منابع مالی از اعتبارات دولتی  امکان پذیر نبوده و عملا بخش خصوصی باید در این پروژه ها مشارکت داشته باشد.

این مقام مسئول با بیان اینکه کل منابع وزارت نیرو برای سال ۱۳۹۶ به ۲۰ هزار میلیارد تومان نمی‌رسد، اظهار داشت: بر این اساس بودجه‌های دولتی و وزارت نیرو به تنهایی پاسخگوی نیاز منابع مالی مورد نیاز برای تکمیل طرح‌های نیمه تمام آب و برقی نیست.

دائمی با تاکید بر اینکه در حال حاضر صرفا تمرکز وزارت نیرو بر روی تکمیل طرح‌های باقی مانده نیروگاهی بوده و پروژه‌های جدید با سرمایه گذاری بخش خصوصی عملیاتی و اجرایی خواهند شد، افزود: علاوه بر این ساخت پست، شبکه انتقال و سایر تاسیسات برقی هم توسط بخش خصوصی انجام می‌شود.

معاون برنامه‌ریزی و امور اقتصادی وزیر نیرو با بیان اینکه در حال حاضر مسئولیت وزارت نیرو صرفا نظارت، برنامه ریزی و مدیریت عرضه و تقاضا در صنایع آب و برق است، تبیین کرد: از این رو برای توسعه صنعت برق مشوق‌هایی همچون خرید تضمینی برق با قیمت‌های جذاب در دستور کار قرار گرفته که این رویکرد منجر به افزایش تمایل و علاقه سرمایه گذاران بخش خصوصی در طرح‌های تولید برق کشور به ویژه توسعه انرژی‌های نو و تجدید پذیر شده است.

وی همچنین با یادآوری اینکه هم اکنون حدود ۵۵ درصد از ظرفیت تولید برق کشور در قالب واگذاری نیروگاه‌ها به بخش خصوصی واگذار شده است، تاکید کرد: به زودی با مشارکت سازمان خصوصی سازی ۱۶ تا ۱۷ هزار مگاوات ظرفیت نیروگاهی به بخش خصوصی واگذار خواهد شد.

معاون برنامه ریزی و امور اقتصادی وزیر نیرو در پایان خاطرنشان کرد: سیاست وزارت نیرو حفظ تنها ۲۰ درصد از ظرفیت نیروگاهی کشور بوده و مابقی ظرفیت تولید برق کشور توسط بخش خصوصی بهره‌برداری خواهد شد.

***
بیانیه فدراسیون جهانی اتحادیه‌های کارگری به‌مناسب روز جهانی آب

 تارنگاشت عدالت

منبع: فدراسیون جهانی اتحادیه‌های کارگری
۲۲‌مارس ۲۰۱۷ 

در زمان ما، صدها میلیون انسان بدون دسترسی به آب پاکیزه زندگی می‌کنند، تقریباً نیمی از جمعیت جهان به تأسیسات فاضلاب دسترسی ندارد، ۶۰۰ میلیون کودک دسترسی کافی به آب ندارند، و هر سال میلیون‌ها نفر به علت کمبود آب می‌میرند. وضعیت موجود نتیجه شیوه تولید سرمایه داری است، تولید صنعتی غیرقابل کنترل و جنگ‌های امپریالیستی مشکلات جدی برای محیط زیست و ذخائر آب بوجود آوره است.

برای فدراسیون جهانی اتحادیه‌های کارگری آب یک کالای همگانی است، یک منبع طبیعی ارزشمند که  حفاظت مطلق از کیفیت و کمیت آن ضروری است، امری که باید با مراقبت ویژه از توازن بین ارضای نیازهای مدرن مردم و بقای طبیعت تحقق یابد.

فدراسیون جهانی اتحادیه‌های کارگری و جنبش سندیکایی دارای سمت‌گیری طبقاتی برای عملی‌کردن این خواست مبارزه می‌کند که «آب برای استفاده بشر» یک کالای تجاری نیست، بمثابه یک کالای همگانی که تابع «قوانین بازار» نیست و قوانین مهندسی بهداشت برای آن حاکم است، باید به میزان کافی تحت مسئولیت هر دولت برای همه شهروندان تأمین شود.

دبیرخانه

***

پیرامون روز جهانی آب، عدم دسترسی نیم میلیارد نفر به آب آشامیدنی پاکیزه

تارنگاشت عدالت

منبع: تله‌سور
۲۲ مارس ۲۰۱۷

براساس گزارشی که روز چهارشنبه مصادف با روز جهانی آب منتشر شد، بیش از نیم میلیارد نفر به آب آشامیدنی پاکیره دسترسی ندارند.

گزارش «کمک آبی» به‌نام «آب سرکش» گفت که «۶۶۳ میلیون نفر در جهان هنوز بدون آب پاکیزه می‌باشند، و اکثریت قاطع آن‌ها- ۵۲۲ میلیون- در مناطق روستایی زنگی می‌کنند.

آنگولا، جمهوری دمکراتیک کنگو، گینه استوایی، گینه جدید و مادگاسکار در صدر لیست کشورهای دارای بالاترین درصد جمعیت روستایی فاقد آب آشامیدنی قرار دارند. در آنگولا، تخمین زده می‌شود  ۷۱,۸ درصد جمعیت روستایی آن فاقد دسترسی است.

در چین، پرجمعیت‌ترین کشور جهان، حدود ۴۳,۷ میلیون نفر در مناطق روستایی به آب پاکیزه دسترسی ندارند. هند با حدود ۶۳,۴ میلیون نفر، بیش‌ترین تعداد افراد فاقد دسترسی به آب آشامیدنی را در جهان دارد.

یک کشاورز در شهر پالیتاس نیکاراگوئه در ۳ مارس ۲۰۱۶ با سطل آب حمل می‌کند.

در بحبوحه خطر بیش‌تر تغییرات اقلیمی و تغییرات هوایی شدبد، پیش‌بینی می‌شود که بسیاری از کشورهای فقیر دچار خشکسالی، توفان دریایی و سیل شوند که می‌تواند برای میلیون‌ها نفر شرایط «کمبود شدید آب» بوجود آورد.

«کمک آبی» از دولت‌های جهان خواست برای تخفیف مشکلات ناشی از عدم دسترسی فقرا به آب و جلوگیری از آن‌ مشکلات، که شامل بیماری‌های ناشی از سوءتغذیه، عدم امنیت غذایی و فقر می‌شود کمک کنند.

این سازمان خیریه گفت: «رقابت برای منابع محدود آب، تصمیم گیری‌های نادرست دولت‌ها و تأسیسات پیرامون اولویت‌دادن به چگونگی استفاده از این منابع، دسترسی فقیرترین مردم جهان به آب پاکیزه را دشوار کرده است.»

در سال ۱۹۹۳، مجمع عمومی سازمان ملل متحد برای بالابردن آگاهی درباره دسترسی به آب و مقابله با بحران جهانی آب، رسماً ۲۲ مارس را روز جهانی آب اعلام کرد.

در سال ۲۰۱۵، «اهداف توسعه پایدار سازمان ملل» با هدف تضمین دسترسی همه به آب تا سال ۲۰۳۰ اعلام شد.

«کمک آبی» گفت: «اگر ما با چالش های موجود برای امنیت آبی و تضمین دسترسی مطمئن همه در همه جا به آب تا سال ۲۰۳۰ مقابله نکنیم، خطرات ناشی از تغییرات اقلیمی می‌تواند برای همه ما ویرانگر باشد.»

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: